Քրդերն այրեցին մեծ պապիս օրոք կառուցված մեր քարաշեն տունը

«Մեր ընտանիքը Տալվորիկի Քարավանք գյուղում քառասուներկու շնչից էրբաղկացած, որոնցից ութը աշխատող տղամարդիկ էին, մնացածները` հարս,երեխա, ծերեր էին:

Ես, ճիշտ է, ութը տարեկան էի, բայց հայրիկիս հետ միշտ շրջում էի հանդ ուանտառ և բոլորը հիշում եմ այսօրվա պես` հողն ու ջուրը, աղբյուրները, ամենինչը…

1915 թ. հունիս ամիսն էր, ցանքսը` ցորենն ու գարին, հասկակալման շրջանում էին,երբ մեզ տեղահանեցին: Տեղահանման ժամանակ մենք ամբողջ ընտանիքովանցանք Սասնա բերդից եկող գետը, որը կոչվում էր Զանդուսագյալի, այսինքն`Զանդուսից եկող:

Անցանք ջրի մյուս ափը` դեպի արևմուտք, տեղավորվեցինք մի մեծ քարայրի մեջ:Քրդերն արդեն ընկել էին գյուղերը և կոտորում էին հայերին: Մենք էդքարաժայռից տեսնում էինք: Երկու ժամ չանցած` քրդերը հասան մեր տուն:Հասնելուն պես սալոմ, ցախ, փետ հավաքեցին, դրին դռան վրա, տունը պաժարտվին: Մեր տունն էլ քարաշեն տուն էր, որը կառուցվել էր երկու հարյուր հիսունտարի առաջ, իմ մեծ պապի օրոք: Մեր աչքի առաջ մեր պապենական տունըկրակների մեջ այրվեց: Հայրս, որ ահռելի, հսկա, դիմացկուն մարդ էր, երեխայիպես լաց եղավ ու ասաց.

- Լաո՜, մըր վերջին օրեր էկան, էլ մըզի լավ օրեր չհանդիպի, – ինչքան փող որունեինք` ոսկի թե արծաթ, հայրս բաժանեց իր եղբայրներին և եղբոր տղաներինու շարունակեց, – լաո՜, գացեք, ձեր գլխու ճար էրեք, կարող է իրար տեսնանք,կարող է իրար չտեսնանք:

Հաջորդ օրը ամեն մեկը իր կնոջն ու երեխեքին առավ ու գնաց հաց ճարելու`կյանք որոնելու: Մենք ցիրուցան եղանք իրարից: Մնացինք ես, հայրս ու մայրս,հարսս, քանի որ ախպերս Հալեպումն էր, երկու քույր և հորեղբորս տղան:

Էդպես թաքնվանք անտառներում, քարայրներում, մինչև ուշ աշուն: Հասունացածարտերից ցորեն, գարի, գիլգիլ, ընկույզ, կաղին էինք հավաքում, պաշար լցնումտոպրակների մեջ: Թափառում էինք` քանի որ քրդերը խումբ-խումբ հարձակվումէին հայերի վրա, որսում էին նրանց ու սպանում: Դրա համար մենք թաքնվումէինք մաղարաների մեջ:

Մի անգամ մեր հարևան գյուղերից երկու-երեք ընտանիքի հետ մտել էինք միմաղարայի մեջ, մոտ քառասուն-հիսուն հոգի էինք, օգոստոս ամիսն էր, շոգ օր էր,երեխեքը, մարդիկ ծարավ կոտորվում էին: Մեր մեջ կային երկու տղա` մեկըեղբայրս էր` Խաչոն, մյուսը` հորեղբորս տղան` Տիգրան անունով: Նրանցուղարկեցինք գետից տիկով ջուր բերելու, որ ժողովրդին խմցնենք: Տղաները ջուրըլցրել էին տկերի մեջ, լցրին եկան: Քրդերի խմբերը, որոնք հեռու էին, հետապնդումէին, դիմացի սարալանջից տեսել էին այդ տղաներին: Նրանց հետևելով` եկանմեր տեղը գտան մաղարայի մեջ: Բոլորիս հանեցին դուրս, անցկացրին գետը`դեպի քրդերի գյուղը տանելու համար: Տարան մի տեղ, որ տեղավորեն ու գիշերըմնանք, արդեն ուշ երեկո էր: Արևը մայր էր մտել: Դեռ տեղ չէինք հասել, քույրսձեռքին ծծկեր երեխա ուներ, հարսս` նույնպես: Քրդերից մի քանիսը արդեննպատակ էին դրել նրանց սեփականացնել: Նրանց կրծքերի երկու երեխաներինմայրերի գրկերից առան, գցեցին լճի մեջ: Արդեն մութ էր: Հարսս ու քույրս փախան:Քրդերը չտեսան, թե որտեղով փախան: Մեր խումբը հասավ որոշված տեղը:Քրդերի խմբի ղեկավարը կոչվում էր Թումմո Ամառ, այսինքն` Ամառի տղաԹումմո, որը մինչև 1896 թվականը հայ էր եղել, բայց Սասունի կոտորածիժամանակ քրդացել էր: Նրանք էլ երդվյալ են, շատ դաժան:

Երկու ժամ չանցած` Խաչո եղբորս, որ քսան-քսանմեկ տարեկան տղա էր,հանեցին, ուղարկեցին ժողովրդից դուրս: Ասեցին. – Նստի արտի թումբի վրա:

Եղբայրս նստավ: Ութը գնդակով խփեցին: Եղբայրս գլորվավ: Քրդերը նրանհարցրին.

- Խաչո՜, ո՞նց ես:

Խաչոն ըսավ.

- Լավ եմ:

Քրդերը ըսին.

- Խաչո՜, արի քո վերքերը բուժենք:

Խեղճ եղբայրս չորեքթաթ եկավ դեպի կանչող քրդերը, բայց նրանք նորից չորսգնդակով խփեցին, և նա մահացավ:

Մորս մոտ մի հատ ոսկի կար: Տվեցինք էդ քրդացած Ամառին, և նա մեզ` հինգերեխա, ես ու մերս, ազատեց, ասավ` գնացեք:

Ախպորս դիակը մնաց գետնին անթաղ: Եկանք հասանք մեր անտառներումթաքնված տղաներին: Մի որոշ ժամանակ մնացինք թափառելով անտառներումև քարափներում: Ամեն մեկը իրենը վերցրեց ու գնաց: Քույրս իր ամուսնու հետքոչեց դեպի Բշերիկ, որը ահռելի մեծ դաշտ էր, այնտեղ ապրում էին քրդախոսհայեր, որոնք նույնիսկ տերտեր ունեին:

Հարսս գնացել էր դեպի քրդական գյուղը: Բռնել, տարել, քրդացրել էին, կնությանվերցրել: Էն էլ էդպես գնաց… Ինձ ու մի քրոջս մայրս տարավ քրդական գյուղ`ծանոթ քրդերի մոտ, Սինոր կոչված գյուղը: Քյուրդ քիրվաները մեզի վերցրին ութաքցրեցին: Էդպես ձմեռը վրա հասավ: Մնացել են հորեղբորս տղան, հայրս ումայրս: Ապրում էին քարայրների մեջ: Էդպես մնացին մինչև փետրվար ամիսը:

Փետրվարին ռուսը թուրքերից գրավեց Մուշ քաղաքը: Սասունից ինչքան մարդ որգաղտագողի փախել էր, միանում է ռուսական զորքին, գալիս Մուշ քաղաք, որտեղռուսներ էին:

Հայկական դաշնակցական ազգային կոմիտեն տարբեր տեղերից եկած հայերինընդունում էր, նպաստ էր տալիս: Հայերը Մուշում նպաստ էին ստանում:

Ես ու քույրս մնացինք էդ քրդական գյուղում: Հորեղբորս տղան օգոստոս ամսիկեսերին էկավ ինձ ու քրոջս բերելու Մուշ: Քրոջս չտվեցին: Նա տասը տարեկանէր, իրենց տղաների հետ ամուսնացրին: Հորեղբորս տղան ինձ բերեց Մուշ: Դաարդեն օգոստոսի 18-ն էր:

Օգոստոսի 19-ին գնացինք ռուսական զորքի մեջ, հաց, շաքար, տվեցին մեզ: Էդգիշերը տրիվոգ տվեցին, թե ռուսը նահանջում է: Մենք էլ նրանց հետ գաղթեցինք:

Հայրս մինչև իմ գալը արդեն մահացել էր: Մնացել էինք ես, մերս, հորեղբորստղան, ախպորս կինը: Էդպես գաղթեցինք էկանք, Մուրադ գետը անցանք,Չարբուհուր գյուղը հասանք: Էնտեղ մի օր մնացինք հանգստանալու: Հետոքոչեցինք դեպի Խնուս` թալանվելով, մահանալով, ողբալով, սովածությունով,տիֆով, քոչվորական ձևով էկանք Ալաշկերտի բերդը հասանք: Հետո` Կաղզվան,Կողբ, Ղարաղալի կամուրջով էկանք Արաքս կայարանը, որը կենտրոնականկայարան էր: Էլի ազգային կոմիտեի միջոցով մեզ տեղափոխեցին, ֆուրգոններով,եզի սայլերով հասանք Վերին Թալին: Թե քանի հատ անասուն էին մորթել, սեղանէին դրել, որ մեզ դիմավորեն, էլ հաշիվ չկար: Մեզ կերակրեցին: Մենք երեքհարյուր-չորս հարյուր հոգի էինք: Տեղավորեցին Մաստարա (Վերին Փերթիկան),Սողուկսու, այսինքն` Սառնաղբյուր գյուղը: Ժողովրդին բաժանեցին Թալինիշրջանի գյուղերի վրա: Մեզ տարան Թալիբօղլի գյուղը: Հորեղբորս տղանԱնդրանիկի զինվոր էր: Ինձ տարան ամերիկյան որբանոց: Մի օրիորդ էրղեկավարը: Մինչև 1918 թ. մայիսը եղել եմ որբանոցում: Որբանոցի ընկերներս էինՍերոբ Դեմիրճյանը` Կարեն Սերոբովիչ Դեմիրճյանի հայրը, Համո Իսրայելյանը,Նիկողոս Դանիելյանը, Մուշեղ Խաչատրյանը և ուրիշներ:

1918 թ. ապրիլին, երբ թուրքը Կարսը վերցրեց, Արևմտյան Հայաստանիցգաղթողները` տեսնելով թուրքերի վտանգը` հավաքվեցին, դեպի Վրաստանքոչեցին: Գնացին հասան Թիֆլիս: Մի շաբաթ էնտեղ մնալուց հետո քոչեցինԿազբեկ սարով դեպի Հյուսիսային Կովկաս: Մեկ ամիս Վլադիկավկազ մնալուցհետո ցրվեցինք Հյուսիսային Կովկասով մեկ, մինչև Կրասնոդարի մարզ, Արմավիրքաղաքը: Մինչև 1922 թ. ապրեցինք էնտեղ` մուրացկանություն անելով, ապրուստիմիջոցներ հայթայթելով:

1922 թ. փետրվար ամսին էկանք Թալինի շրջան Շղարշիկ գյուղ: Շղարշիկ էկոչվում գյուղը, քանի որ միշտ մշուշներով է շղարշված: 1922 թվից բնակվել եմՇղարշիկում: Մինչև 1929 թ. եղել եմ հոտաղ, գառնարած, հովիվ:

1929-1932 թթ. եղել եմ հողագործ: 1932-ից ընդունվել եմ կոլխոզ. կոլխոզիկազմակերպիչ էի, ունեինք տասնութ տնտեսություն: Սկզբում աշխատել եմպահեստապետ, բրիգադավար, ֆերմայի վարիչ, կոլխոզի նախագահ եմ եղելտասնչորս տարի, նաև գյուղատնտես` մինչև 1972 թ.: Հետո քոչեցի, գնացի Երևան,տղայիս մոտ: Մեկ ձմեռ մնալուց հետո քաղաքի պայմաններին չհամակերպվեցի,քանի որ ես դաշտ ու դուրան ման եկող մարդ եմ, եկա էս գյուղը` ՆերքինՍասնաշեն, իմ բարեկամների մոտ: Տուն շինեցի: Ունեմ մի տղա, մի աղջիկ, երեքթոռ, երկու ծոռ: Փա՜ռք Տիրոջը»:

Վերժինե Սվազլյան, Հայոց ցեղասպանություն. Ականատեսվերապրողների վկայություններ, Երկրորդ համալրված հրատ., Երևան, ՀՀ ԳԱԱ«Գիտություն» հրատ., 2011, վկայություն 5, էջ 85-86: