Ինչո՞ւ էին այդ «ահաբեկիչները» գնում նման քայլի. պատասխանը նրանց ղեկավարները շատ լավ գիտեն. Միքայել Մալխասյան

Պատմաբան, ԵՊՀ դոցենտ Միքայել Մալխասյանը գրել է.

«ԱՊՐԻԼԻ 24-ԻՆ ԸՆԴԱՌԱՋ 

Հայտնի փաստ է, որ «Նեմեսիս» գործողությունների ծրագիրն իրականացնելու որոշումը կայացվել է 1919 թ. սեպտեմբեր-նոյեմբերին գումարված ՀՅԴ IX ընդհանուր ժողովում (համագումարում), որի փաստաթղթերի փաթեթը մինչ օրս չի գաղտնազերծվել, իսկ պատմաբանների ունեցած տեղեկությունները հիմնված են մասնակից որոշ անձանց (Շահան Նաթալիի, Սիմոն Վրացյանի, Գրիգոր Մերջանովի և ուրիշների) հուշագրությունների վրա։ Այստեղ հարկ է ուշադրություն դարձնել մի քանի կարևոր դրույթների.

1. Երիտթուրք պարագլուխներին և հայ դավաճաններին պատասխանատվության ենթարկելու հարցը օրակարգ է բերվել 1919 թ. փետրվարի 6-13-ը Երևանում տեղի ունեցած ցեղասպանությունը վերապրածների Արևմտահայերի II համագումարում։ Դրան նախորդել էր 1919 թ. հունվարին Կոստանդնուպոլսում թուրքական ռազմական ատյանների ստեղծումը, որով քննվում էր երիտթուրքական կուսակցության կողմից Օսմանյան կայսրությանը պատերազմի մեջ ներքաշելու և պարտության հասցնելու հարցը։

2. 1919 թ. ապրիլ-հունիսին օսմանյան ռազմական ատյանները քննում են երիտթուրքերի գործերը և հուլիսի 5-ին մեղավոր ճանաչում նրանց Օսմանյան կայսրությանը պարտության ելքով պատերազմում բախտախնդրորեն ներքաշելու մեջ։ Ի թիվս այլ հանցանքների նշվում էր, որ նրանք ծրագրված ոչնչացրել են կայսրության հայ քաղաքացիներին։ Երիտթուրք պարագլուխների համար հեռակա կարգով սահմանվել է մահապատիժ, ինչը հետագայում լեգիտիմ հիմք է դառնալու հայ վրիժառուների գործողությունների համար։

3. 1919 թ. հունիսի 21-23-ը կայացել են ՀՀ խորհրդարանական ընտրությունները, որտեղ ձայների 89%-ով իշխող ուժի բացարձակ դիրքերն ապահովել է ՀՅԴ-ն։ Արդեն օսմանյան դատարանի վճռից հետո օգոստոսի 1-ին, աշխատանքներն սկսում է նորընտիր խորհրդարանը, որտեղ 80 տեղից 72-ն իշխող ուժինն էր։ Վստահության նման քվեն քաղաքական կամքի դեպքում կարող էր լեգիտիմ հիմք համարվել Արևմտահայերի համագումարի բարձրացրած խնդիրները, այդ թվում պատասխանատվության ենթարկման հարցը դիտարկելու համար։ Հենց նման պայմաններում է 1919 թ. սեպտեմբեր-նոյեմբերին գումարվել ՀՅԴ IX ընդհանուր ժողովը, որտեղ կայացվել է երիտթուրք պարագլուխներին և նրանց համար աշխատած հայ դավաճաններին ոչնչացնելու որոշումը։

Հ. Գ. Հիմնվելով վերը նշված իրողությունների վրա պետք է փաստել, որ «Նեմեսիս» գործողությունների ծրագրի իրականացման մասին որոշումը կայացվել է ՀՀ իշխող ուժի կողմից ընդառաջ գնալով ցեղասպանությունը վերապրած սեգմենտի արևմտահայության էլիտայի ձևավորած օրակարգ-պահանջին։ Որոշման գործադրումը շարունակվել է նույնիսկ ՀՀ խորհրդայնացումից հետո. չէ՞ որ Թալեաթ փաշայի ահաբեկման ժամանակ ՀՀ-ն այլևս գոյություն չուներ։ Վերջին երկու տասնամյակների ընթացքում Թուրքիայի և Ադրբեջանի իշխանությունները Թալեաթից ու նրա ընկերներից զոհի կերպար են ձևավորում նշելով, թե դրանք սպանվել են հայ «ահաբեկիչների» կողմից։ Նույնիսկ թուրք և ադրբեջանցի ուլտրաազգայնական բլոգերների մոտ հաճախ օբյեկտիվ հարց է առաջանում` իսկ ինչո՞ւ էին այդ «ահաբեկիչները» գնում նման քայլի... Պատասխանը նրանց ղեկավարները շատ լավ գիտեն»։