Իզմիրի (Զմյուռնիա-Ակունքի խմբ․) հրդեհը (սեպտեմբերի 13, 1922 թ․)

Համիդ Էրդեմ

«Հրդեհը, որ սկսվել էր հայկական թաղամասում, արագ տարածվեց հարավային քամու պատճառով, որը բոցերը տարածում էր քամու ուղղությամբ։ Մեկը մյուսի հետևից լսվում էին բարձր պայթյուններ։ Մութ ամպը ձգվեց դեպի երկինք, մեծացավ և աստիճանաբար ծածկեց ամբողջ երկինքը։ Այժմ ամբողջ քաղաքը պարուրված էր կրակի ծխի հոտով, և բոցերի ջերմությունը զգացվում էր ամենուրեք։ Սև ամպը դարձել էր վառ կարմիր, և կայծեր ու շիկացած ածուխներ էին թափվում գետնին։ Կարճ ժամանակում Կորդոնը ծածկվեց այրվող թաղամասերից փախչող հույների և հայերի մարդկային հոսքով՝ կանայք, տղամարդիկ, երեխաներ, երիտասարդներ և ծերեր։ Ամբոխից բարձրանում էին ճիչեր, խլացված ձայներ և լաց… Երբ հրդեհը մարեց, Գյավուր Իզմիրը գրեթե ամբողջությամբ ոչնչացվել էր։ Բացի Պունտայից, որը փրկվեց հրդեհից, Իզմիրի այն հատվածը, որը ձգվում էր դեպի արևելք և հյուսիս, բաժանված այժմ Ֆեվզիփաշա փողոցով, մութ էր, սարսափելի և տգեղ։ Դա ավերակների կույտ էր։ Եվ հարյուրավոր մարդիկ զոհվել էին կրակի մեջ…»

Չնայած 1922 թ․ Իզմիրը (Զմյուռնիան-Ակունքի խմբ․) այրած մեծ աղետից հետո, աղետ, որը ոչնչացրեց քաղաքի երեք քառորդը՝ բացառությամբ թուրքերով բնակեցված թաղամասերի, տասնամյակներ են անցել, «Մեծ հրդեհի» շուրջ քննարկումները շարունակվում են։ Հրդեհի մասին գրվել են բազմաթիվ հոդվածներ, զեկույցներ և հուշագրություններ։ Որոշները հրդեհի օրերի վկայություններ են, իսկ մյուսները՝ ավելի ուշ շրջանի գնահատականներ, որոնք քննարկում են, թե ով է սկսել հրդեհը, և ինչու այն չեն կարողացել մարել։ 1922 թ․ հրդեհի մասին համարյա բոլոր հոդվածներում օգտագործվում են գրեթե նույնական տվյալներ։ Դրանց թվում են Իզմիրի հրշեջ ծառայության այն ժամանակվա տնօրեն Պ. Գրեշկովիչի զեկույցը, ֆրանսիական «Illustration» թերթի թղթակից Գ. Էրկոլեի լրատվական հաղորդագրությունը, Մերձավոր Արևելքի օգնության կազմակերպության ներկայացուցիչ Մարկ Օ. Պրենտիսի զեկույցը, ֆրանսիացի ծովակալ Դյումենիլի՝ այդ օրերին Մուստաֆա Քեմալի հետ արած հարցազրույցը, ամերիկացի հեղինակ Մ. Հ. Դոփքինի գիրքը այս թեմայով․ և այդ ժամանակվա մամուլում, մասնավորապես՝ «Le Levant» թերթում և այլուր տպագրված լուրեր։

«ԳՅԱՎՈՒՐ ԻԶՄԻՐԸ ՄԹՈՒԹՅԱՆ ՄԵՋ ԲՈՑ-ԲՈՑ, ՕՐՎԱ ՄԵՋ ԾՈՒԽ-ԾՈՒԽ ԱՅՐՎԵԼՈՎ ՈՉՆՉԱՑԱՎ»…

Ըստ այստեղ ներկայացված տեղեկությունների՝ հրդեհը, որը մի քանի օրում Իզմիրի ամենագեղեցիկ և բարգավաճ թաղամասերը վերածեց խավարի, սկսվել է 1922 թ․ սեպտեմբերի 13-ին՝ սեպտեմբերի 9-ին թուրքական զորքերի Իզմիր մտնելուց չորս օր անց, հայկական թաղամասում (կամ որոշ աղբյուրներում հունական թաղամասում), որտեղ գտնվում է ներկայիս Քյուլթուր այգին (Տոնավաճառի հրապարակ), սկսելով մի քանի կետերից։ Հրդեհի սկսվելու օրը, հարավային և հարավարևելյան քամիների ուժգնացման հետ մեկտեղ, կրակը տարածվել է դեպի ծով։ Հայկական թաղամասերից հետո այրվել են բոլոր թաղամասերը, որտեղ ապրում էին հույները, իսկ ֆրանկական թաղամասերը, որտեղ ապրում էին եվրոպացիները, այրվել էին մասամբ՝ նախքան սեպտեմբերի 18-ին հրդեհը մարել սկսելը։ Հրեական և թուրքական թաղամասերը չեն տուժել այս մեծ հրդեհից։ Հրդեհի մասշտաբները ցույց տվող թվերը սրտաճմլիկ են։ Հրդեհի տարածքի ծովային ճակատը մոտ 3200 մ է, իսկ խորությունը՝ 5000 մ: Այս տարածքներում ոչնչացվել է մոտ 25000 տուն, խանութ, եկեղեցի, հիվանդանոց, թատրոն, պանդոկ, խաղահրապարակ, գործարան, պահեստ, հյուրանոց և ռեստորան: Մոտ 30000 հայ և հույն, որոնց տները այրվել էին, մնացել են անօթևան: Ավերված շենքերի թվում էր նաև «Էկոլ Էվանգելիկ» գրադարանը, հունական գրադարան, որը պարունակում էր 30000 գիրք, այդ թվում՝ ձեռագրեր: Հրդեհները իսկական պատերազմական ողբերգություն էին: Նրանք, ում տները ոչնչացվել էին, ինչպես նաև Անատոլիայի ներքին շրջաններից փախչած հույներն ու հայերը, հավաքվել էին Իզմիրի ափերին, և նրանց թիվը հասել էր տասնյակ հազարների: Իզմիրի նավահանգստում գտնվող բրիտանական, ֆրանսիական և իտալական դրոշի ներքո նավարկող նավերն ընդունում էին միայն իրենց քաղաքացիներին. հարյուրավոր քաղաքացիական բնակիչ հույներ և հայեր, որոնց թիվը անհայտ է, զոհվել են՝ փորձելով բարձրանալ նավերին, մինչդեռ նրանք, ովքեր ավելի բախտավոր էին, լքել էին իրենց հայրենիքը:

ՀՐԴԵՀԻ ՍԱՀՄԱՆԸ. ՖԵՎԶԻՓԱՇԱ ԲՈՒԼՎԱՐԸ…

Կան մարդիկ, ովքեր լիովին տեղյակ են, թե ով է սկսել Իզմիրը այրող հրդեհը և ինչու այն չեն կարողացել մարել։

2010 թ․ Իզմիրի քաղաքապետարանի Ահմեթ Փիրիշթինայի քաղաքային արխիվի և թանգարանի (APIKAM) կողմից կազմակերպված «1922 թ․ Իզմիրի հրդեհը. փաստաթղթեր-փաստեր» խորհրդաժողովը նման է այս թեմայի վերաբերյալ մինչ այժմ արտահայտված թուրքական թեզերի ժողովածուի։ Մասնակիցներ՝ պրոֆեսոր դոկտոր Թուրքքայա Աթաովը, գրող Մեհմեթ Չորալը, գրող Յաշար Աքսոյը, լրագրող Մուստաֆա Արմաղանը և APIKAM-ի տնօրեն, դոցենտ դոկտոր Օքթայ Գյոքդեմիրը, նշել են, որ հրդեհը բռնկվել է հայերի և հույների (խմբավորումների) կողմից, որ թուրքերը ոչ մի պատճառ չունեին այրելու թշնամուց ազատագրված քաղաքը, և որ հայերն ու հույները քաղաքն այրել են «Եթե մեզ համար լավ չէ, ապա չպետք է լավ լինի ոչ մեկի համար» տրամաբանությամբ։ Մասնակիցների կողմից իրենց թեզերը պաշտպանելու համար հենված տեղեկատվությունը և փաստաթղթերը վերը նշված աղբյուրներն են: Միևնույն ժամանակ, Իզմիրի քաղաքապետարանի Ահմեդ Փիրիշթինան և քաղաքային արխիվը (APIKAM) հայտարարել էին, որ պատրաստվում են հրատարակել «պատմական նշանակության» գիրք (2012 թ․ սեպտեմբերի 9-ին), որը բաղկացած է իր տրամադրության տակ գտնվող բոլոր փաստաթղթերից և լուսանկարներից՝ ի պատասխան «Իզմիրի հրդեհի վերաբերյալ պնդումների և շարունակական ենթադրությունների», սակայն այս գիրքը մինչ օրս չի հրատարակվել: Այնուամենայնիվ, վերը նշված բացատրությունները բավարար չեն հրդեհի հետևում կանգնած անձի հարցի վրա լույս սփռելու համար։

ԻԶՄԻՐԻ ՆԱՀԱՆԳԱՊԵՏ ՆՈՒՐԵԴԴԻՆ ՓԱՇԱ. «ՔՈՒԹ-ՈՒԼ ԱՄԱՐԵԻ ՊԱՇԱՐՈՒՄԸ, ԱՖՅՈՆԻ ԵՎ ԴՈՒՄԼՈՒՓԸՆԱՐԻ ՃԱԿԱՏԱՄԱՐՏԵՐԻ ՀԱՂԹԱՆԱԿԸ, ԻԶՄԻՐԻ ՆՎԱՃՈՒՄԸ»…

Իզմիրը մոխրացնելու համար հրդեհը տեղի է ունեցել ատելության, քաոսի և հակամարտության մի ժամանակաշրջանում, որը թափանցել էր «ազգային պետությունների և ազգայնականության դարաշրջանի» հիմք, որը տևել էր գրեթե մեկ դար և վերջապես ընդգրկել նաև Անատոլիան: Հրդեհը այն իրադարձություններից է, որոնք քանդեցին և ավերեցին անատոլիական ժողովուրդների միասնությունը, որոնց ազգայնական գաղափարախոսությունները իրենց ազգից դուրս գտնվող յուրաքանչյուրին թշնամի էին համարում: Ո՞վքեր էին այն տարրերը, որոնք ծրագրեցին և իրականացրին Իզմիրը այրող մեծ հրդեհը: Ազգայնական գաղափարախոսություններով մասնատված սոցիալական կառուցվածքի, բրիտանական իմպերիալիզմի արմատներով ռազմական օկուպացիաների, պատերազմի տարիների և հաղթանակի ու պարտության շատ հարաբերական հասկացությունների կողմից ստեղծված մթնոլորտը, հավանաբար, նպաստեց նման մեծ աղետի նախապատրաստմանը: Եվ, բնականաբար, ազգայնական ազդակները, որոնք նախկին հարևաններին վերածեցին հրեշների, որոնք կարող էին մեկ գիշերվա ընթացքում վայրենաբար սպանել միմյանց, նաև ստեղծեցին Իզմիրը ավիրող ավազակախմբեր: Մյուս կողմից, անհրաժեշտ է նշել ժամանակի կարևոր ականատեսների կողմից արված որոշ դիտարկումներ, երբեմն բացահայտ, երբեմն քողարկված ակնարկներով: Քեմալիզմի փայլուն և գրագետ գրող Ֆալիհ Ռիֆքի Աթայի կողմից 1922 թ․ սեպտեմբերին Իզմիրում կատարված գրառումները, երբ հրդեհի աղետը դեռևս ծավալվում էր իր ողջ դառնությամբ, նույնքան կարևոր են, որքան բոլոր դիտարկումներն ու զեկույցները այս իմաստով: Որովհետև Ֆալիհ Ռիֆքի Աթայը նշում է, որ ինքը «որոշել է գրել այն, ինչ գիտեր և ճշմարտությունը (իրադարձությունների մասին)» և խոսում է ոչ այնքան զեկույց գրողի մասին, ով ասում է, որ «հրդեհը սկսվել է այստեղից, տարածվել է այսպես», այլ 1922 թ․ հաղթողների տեսանկյունից՝ հրդեհի համար պատասխանատու բանակի հրամանատարի և հասարակության երակներ ներթափանցած հասկացողության մասին: Ֆալիհ Ռիֆքի Աթայի խոսքով՝ Իզմիրի հրդեհում դեր ունեցած անձը Նուրեդդին փաշան է: Նուրեդդին փաշան (մականունը՝ «Մորուքավոր») (ով միացել է Միություն և առաջադիմություն կոմիտեին 1908 թ․, մարշալ Իբրահիմ փաշայի որդին), Իզմիր մտնող 1-ին բանակի գլխավոր ամենահեղինակավոր դեմքերից մեկն էր: Իզմիր մտնելուց հետո փաշայի առաջին գործողությունը այցեքարտերի տպագրությունն էր՝ հայտարարելով իրեն «Քութ-ուլ Ամարեի պաշարողի, Աֆիոնի և Դումլուփիընարի ճակատամարտերի հաղթողի, Իզմիրի նվաճողի» մասին: Նուրեդդին փաշայի գործունեությունը ներառում է նաև գործողություններ, որոնք ոչ ոք չի կարող պաշտպանել: 1920 թ․, երբ ծառայում էր որպես Կենտրոնական բանակի հրամանատար, Քոչգիրիի ապստամբության ժամանակ (Սվասի շուրջ) նրա կայացրած անօրինական որոշումները և ժողովրդի նկատմամբ նրա կողմից կիրառված մեծ դաժանությունը վրդովմունք առաջացրին Մեծ Ազգային ժողովում, և նա հեռացվեց իր պաշտոնից: Մուստաֆա Քեմալը փրկեց Նուրեդդին փաշային դատվելուց: Նուրեդդին փաշան Իզմիթում ինքնադատաստանի ենթարկեց լրագրող Ալի Քեմալին, իսկ Իզմիր մտնելուց հետո քաղաքացիական հագուստով զինվորների կողմից ինքնադատաստանի ենթարկեց Իզմիրի մետրոպոլիտ Քրիսոստոմոսին:

Ֆալիհ Ռիֆքի Աթայի գրվածքները Նուրեդդին փաշայի և Իզմիրի հրդեհի մասին հետևյալն են.

«Գյավուր Իզմիրը մթության մեջ բոց-բոց, օրվա մեջ ծուխ-ծուխ այրվելով ոչնչացավ: Արդյո՞ք հրդեհի պատասխանատուները, ինչպես մեզ այդ ժամանակ ասացին, միայն հայ հրկիզողներ էին: Շատերը նաև ասում էին, որ այդ ժամանակվա բանակի հրամանատար Նուրեդդին փաշան զգալի ներդրում է ունեցել այս գործում: Աթաթուրքի՝ Նուրեդդին փաշայի նկատմամբ հակակրանքն ակնհայտ է նրա ելույթում: Հաղթանակի ժամանակ նրա ներկայությունը Առաջին բանակի գլխավորությամբ նույնպես պատահականություն էր: … Նա ամբարտավան, նեղ մտածողությամբ, դաժան և բռնակալ անձնավորություն էր: Դրա պատճառով Ազգային ժողովը մի անգամ ցանկացավ նրան ռազմական դատարանի առջև կանգնեցնել և դատապարտել: Աթաթուրքի ելույթից մենք իմանում ենք, թե որքան է Մուստաֆա Քեմալը պայքարել այս որոշումը կանխելու համար: … Նուրեդդին փաշայի կողմից կազմակերպված երկու ինքնադատաստանների պատմությունը՝ մեկը Իզմիրում, մյուսը՝ Իզմիթում, այդ ժամանակ մեզ զզվանք պատճառեց: Դրանցից մեկը Իզմիրում էր…»: Նրանցից մեկը Մետրոպոլիտ Մելեթիոսն էր, իսկ մյուսը Ալի Քեմալն էր՝ «Peyam-ı Sabah»-ի գրող։ Քանի որ որոշեցի գրել ճշմարտությունը այնպես, ինչպես այն գիտեմ, ուզում եմ ներառել իմ այդ ժամանակվա գրառումներից մի էջ. «Թալանողները նույնպես նպաստեցին կրակի աճին… Ինչո՞ւ էինք մենք այրում Իզմիրը։ Մի՞թե վախենում էինք, որ եթե Կորդոնի առանձնատները, հյուրանոցները և խաղատները մնան, չէինք կարողանա ազատվել փոքրամասնություններից։ Երբ հայերը տեղահանվեցին Առաջին համաշխարհային պատերազմի ժամանակ, նույն վախով այրեցինք Անատոլիայի քաղաքներում և գյուղերում բնակելի բոլոր թաղամասերն ու շրջանները։ Սա ոչ այլ ինչ է, քան զուտ կործանարար զգացում։ Կա նաև թերարժեքության բարդույթ։ Եվրոպայի մի մասի նմանվող յուրաքանչյուր անկյուն, կարծես, դատապարտված էր լինելու քրիստոնեական և օտար, բացարձակապես մերը չլինելու։ Նույնիսկ եթե լիներ ևս մեկ պատերազմ, և մենք պարտվեինք, արդյո՞ք Իզմիրը որպես դատարկ հողամասեր թողնելը բավարար կլիներ քաղաքի թուրքականությունը պահպանելու համար։ Ես կարծում եմ, որ եթե չլիներ Նուրեդդին փաշան, որին ես ճանաչում էի որպես մոլեռանդ և զայրացնող դեմագոգ, այս ողբերգությունը չէր շարունակվի մինչև վերջ։ Նուրեդդինը…» «Փաշան, անկասկած, ուժ էր քաղում աններելի վիրավորանքի և… Աֆիոնից եկած սպաների և զինվորների վրեժը, ովքեր տեսել էին թուրքական քաղաքների ավերակները, որոնք մոխրացել էին հույների և ողբացող մարդկանց կողմից»։

ԻՍՄԵԹ ՓԱՇԱ. «ՓՈՔՐԵՐՆ ԱՍՈՒՄ ԵՆ ՀՐԱՄԱՆ ԵՆ ՍՏԵՑԵԼ, ՄԵԾԵՐԸ՝ ՈՐ ԿԱՐԳՈՒԿԱՆՈՆ ՉԻ ՄՆԱՑԵԼ»։

Հրդեհի օրերի մեկ այլ վկայություն է Մուստաֆա Քեմալի օգնական Սալիհ Բոզոքի պատմածը։ Սալիհ Բոզոքը գրում է, որ մինչ հրդեհը մոլեգնում էր, Մուստաֆա Քեմալը գտնվում էր Լաթիֆե հանըմի կողմից Գյոզթեփեում գտնվող Ուշաքըզադե Մուամմեր բեյի (ով հետագայում կդառնար նրա աները) առանձնատանը կազմակերպված խնջույքին։ Սալիհ Բոզոքը գրում է.

«Կրակը տարածվում էր, ինչպես կարմիր թանաքը լցվում էր խավարի մեջ… (Մուստաֆա Քեմալը) ինձ, Մուզաֆերին և մեր տանտիրուհի Լաթիֆե հանըմին, Ֆևզիի և Իսմեթ փաշաների հետ միասին, բերեց պատշգամբում բացված սեղանի մոտ։ Բոլորը, բացի Ֆևզի փաշայից, ուրախությամբ լցրեցին իրենց բաժակները։ Ուտեստները բազմազան էին և համեղ։ Չնայած Ֆևզի փաշան ալկոհոլ չէր խմում, նա տապակած կաղամարը կույտերով վերցնում էր իր ափսեի մեջ՝ ասելով՝ «Իզմիրի կաղամարը ուրիշ է․ շատ եմ կարոտել» և ուտում էր այն հաճույքով։ Մի խոսքով, բոլորը լիովին գոհ էին սեղանից և սկսված գիշերից…»։

Սալիհ Բոզոքի գնահատականը. «Հայտնի չէ, թե արդյոք զինվորների և տեղացիների կողմից իրականացված թալա՞նը հրկիզման պատճառ դարձավ, թե՞ կրակը դռներ բացեց թալանի համար, բայց կողոպուտը շարունակվեց, և կրակը մեծացավ»։ Ֆալիհ Ռըֆքը Աթայը, որը Յաքուփ Քադրիի հետ մասնակցել էր նույն խնջույքին, գրում է, որ Մուստաֆա Քեմալը կրակին հետևում էր «անսասան և անխախտ հանգստությամբ»։ Տեսանելի է, որ Ֆևզի և Իսմեթ փաշաները, որոնք նույնպես ներկա էին խնջույքին, իրենց հուշագրություններում հաստատում են Ֆալիհ Ռըֆքը Աթայի վերը նշված տողերը, որոնք հրդեհի վերաբերյալ մատնանշում են Նուրեդդին փաշային: Ֆևզի փաշան (հրդեհի վերաբերյալ) ասում է. «Նուրեդդին փաշայի կարճատեսությունը», մինչդեռ Իսմեթ փաշան հաստատում է Ֆալիհ Ռըֆքըի գնահատականը՝ ասելով. «Այս հրդեհների պատճառները խոշոր պատմական իրադարձություններն են: Փոքրերն ասում են, որ հրաման են ստացել, մեծերն ասում են, որ կարգուկոնոնը վերացել է»: Հետագայում, իր ելույթում Մուստաֆա Քեմալը 16 էջ կնվիրի Նուրեդդին փաշային, որն իրեն հռչակել է «Իզմիրի նվաճող», երկար արտահայտելով իր բացասական մտքերը նրա մասին և հայտարարելով նրան «Ազգային պայքարին ամենաքիչ ներդրում ունեցած փաշա»: Անհնար է, որ Մուստաֆա Քեմալը անտեղյակ լիներ Իզմիրի հրդեհի վերաբերյալ այն տեղեկատվությանը, որը հայտնի էր Իսմեթ, Ֆևզի փաշաներին և Ֆալիհ Ռըֆքըին: Այնուամենայնիվ, այս թեման ընդհանրապես չի հիշատակվում Նութուքում (Աթաթուրքի ելույթում): Անհրաժեշտ է իմանալ Իզմիրը հիմնահատակ այրած հրդեհի այս երեսը։ Ինչպես նաև Ֆալիհ Ռըֆքըն նշում է, մեծ հավանականություն կա, որ հրդեհը ենթագիտակցական ազգայնական ռեֆլեքսի դրսևորում էր, որը նպատակ ուներ այդ հողերից ընդմիշտ կտրել Անատոլիայի ոչ մուսուլման բնակչությանը։

Թարգմանեց Տիգրան Չանդոյանը

www.akunq.net