Թուրքիայի փոխվելը կնախընտրեմ Ֆրանսիայի օրենքից

Ստամբուլի Քուրթուլուշ թաղամասում ծնված Ալեքսի Գյովջիյանը մինչև 14 տարեկան տեղեկություն չի ունենում 1915 թ. դեպքերի մասին. ընտանիքը խնամքով թաքցնում էր: Գյովջիյանի` պատմության նկատմամբ հետաքրքրությունն արթնանում է Փանգալթըի հայկական վարժարանում ուսումնառության ընթացքում` գրականության դասի ժամանակ, երբ նրա ուշադրությունը գրավում է այն փաստը, որ հայտնի բանաստեղծների մահվան տարեթվերը նույնն են: Նրա` հետաքրքիր է` ինչո՞ւ են բոլորն էլ 1915-ին մահացել հարցը դասարանում անպատասխան է մնում, անգամ նրան նկատողություն են անում և տեղը նստեցնում: Սակայն ուսուցիչ քահանան, խղճի ձայնին անսալով, հետագայում Ալեքսիին իր սենյակ է կանչում և պատմում այդ իրադարձությունների մասին: Այդ օրվանից սկսած` Գյովջիյանն այնքան է ազդվում, որ վարժարանում ուսումն ավարտելուց հետո որոշում է, որ այլևս չի ապրելու Թուրքիայում: Սովորելու է մեկնում Ֆրանսիա, որտեղ բնակվում էին նրա ազգականները, և բնակություն հաստատում այնտեղ` միախառնվում է Ֆրանսիայում ապրող սփյուռքահայերին: Նա ներկայումս Ֆրանսիայի հայկական ընկերությունների դաշնության նախագահն է, Ֆրանսիայի խորհրդարանի կողմից 2005 թ. հրապարակված Ցեղասպանության մասին օրենքի ճարտարապետներից մեկը: Այդ պատճառով էլ երկար ժամանակ իր ծննդավայր Թուրքիայի համար անցանկալի անձ էր: Թուրքիա նրա մուտքն արգելված էր մինչև 2007 թ. հունվարը` «Ակօս» շաբաթաթերթի գլխավոր խմբագիր Հրանտ Դինքի սպանությունը:

Գյովջիյանն անցած շաբաթ` 6 տարի անց, վերստին Ստամբուլում էր: Նա ընդգրկված էր սփյուռքահայերի պատվիրակության կազմում, որոնք առաջին անգամ մասնակցեցին արդեն 3 տարի անընդմեջ Թաքսիմի հրապարակում կազմակերպվող ապրիլքսանչորսյան ոգեկոչման միջոցառմանը: Դարձյալ` արտգործնախարարության լռելյայն հավանությամբ:

Ստորեւ` «Հուրիեթի» հարցազրույցը Ալեքսի Գյովջիյանի հետ

- Ո՞րն է սփյուռքի` Ապրիլի 24-ի հիշատակի ոգեկոչման արարողությանը մասնակցելու համար առաջին անգամ Թուրքիա գալու իմաստը: Ինչո՞ւ հիմա:

 - Անշուշտ, առաջնային պատճառը Ցեղասպանության 100-ամյակի մոտենալն է: Երկրորդն էլ` Թուրքիայի փոխվելու փաստը: Մարդիկ այլևս սկսել են խոսել իրենց պապերի, տատերի հայ լինելու հավանականության մասին, ուսումնասիրել իրենց ծագումը: Այս բոլոր իրադարձությունների ֆոնին երկիրը կառավարողները ևս կարծես թե ավելի հանգիստ են, կարծես ազատ են թողնում մարդկանց: Չգիտեմ` այս մթնոլորտի առաջացման գործում կառավարությունը գիտակցաբար որևէ որոշում կայացրե՞լ է, թե՞ ոչ, սակայն երբ այսօրվա մթնոլորտը համեմատում ենք անցյալի հետ, տեսնում ենք, որ ակնհայտ փոփոխություն կա:

- Ինչպե՞ս գտաք Ստամբուլում տեղի ունեցած ոգեկոչման արարողության մթնոլորտը:

- Թաքսիմի հրապարակում կայացած հիշատակի արարողութան ժամանակ ամենաշատը հետաքրքրությունս շարժած հանգամանքն այն էր, որ մասնակիցների նշանակալի մասը հայ չէր: Տարատեսակ շրջանակներից մարդիկ կային: Իհարկե, որպես սփյուռքի ներկայացուցիչներ, մեզ համար լրիվ տարբերվող Ապրիլի 24 եղավ: Մենք առաջին անգամ ամբիոնի մոտ չէինք: Ընդամենը բոլորի հետ նույն տեղում նստած էինք` որպես մեկական դիտորդ: Այստեղ սփյուռքում կազմակերպվող արարողություններից մի էական տարբերություն է առկա: Փարիզում, Բրյուսելում, Վաշինգտոնում հայերը ոտքի են կանգնգնում` ձեռքերին դրոշներ: Ես նույնպես Փարիզում ձեռքիս մշտապես մի մեգաֆոն եմ ունենում: Այնտեղ մարդիկ սպասում են իմ հաղորդելիք ուղերձին: Այնինչ այս անգամ Թաքսիմում միայն լռեցի և ելույթներն ու երգերն ունկնդրեցի: Արտասվեցի: Վերին աստիճանի հուզիչ պահ էր ինձ համար: Այս անգամ տեղս իրոք ո’չ Փարիզն էր, ո’չ էլ Երևանը: Ստամբուլն էր, որտեղ որ պետք է լինեի, և այնտեղ էլ եղա: Բոլորն այնտեղ ապացուցեցին, որ դա հնարավոր է:

- Ձեզ հետ զրուցել էինք երկու երկրների միջև դիվանագիտական հարաբերություններ նախատեսող հայտնի արձանագրությունների ստորագրումից հետո: Նույնիսկ այն ժամանակ այսչափ լիահույս և հավասարակշռված չէիք խոսում:

- Արձանագրությունները թուրքական և հայկական պետությունների միջև եղող խնդիր էին: Իսկ այն, ինչին ապրիլի 24-ին ականատես եղա Ստամբուլում, քաղաքացիական հասարակության խնդիրն է: Այստեղ նկատեցի, որ հասարակությունը գնում է պետության առջևից: Եթե Թուրքիայում մարդիկ այս մոտեցումը կարողանան պահպանել, կարծում եմ` կառավարությունները ստիպված կլինեն ժողովրդի տեսակետերը հաշվի առնել և իրենց դիրքորոշումը փոխել: Անշուշտ, Թուրքիայում ազգայնամոլական մի երակ կա: Ես մտածում եմ, որ իրականում պաշտոնյաներն էլ են ժամանակ առ ժամանակ անհանգստանում այդ մոտեցումից: Հենց այդ պատճառով էլ կարևորում եմ այն, ինչ տեսա Թաքսիմում ապրիլի 24-ին:  

- Հետևու՞մ եք արդյոք այն գործընթացին, որ կատարվում է Թուրքիայում` քրդական խնդրի համատեքստում:

- Այո’: Գիտակցում եմ, որ այդ ոլորտում էվոլյուցիա է արձանագրվում: Թուրքական կառավարությունը, ըստ էության, ցանկանում է կարգավորել բոլոր խնդրահարույց թղթապանակները: Արդեն իսկ եվրոպական արժեքներին հավասարվելու համար ստիպված են դա անել: Հիշեք Եվրախորհրդարանի կողմից Ցեղասպանության ճանաչման վերաբերյալ այն հայտնի որոշումը, որ կայացվել է 1987թ. հունիսի 18-ին: Սույն որոշման մեջ իրականում առկա է 4 խնդիր, որի առնչությամբ քայլեր են ակնկալվում Թուրքիայից` 1. ժողովրդավարացում, 2. Կիպրոս, 3. քրդական հարց, 4. Հայոց ցեղասպանության ճանաչում: Աբդուլլահ Գյուլը և Թայիփ Էրդողան  այն քաղաքական գործիչներն են, ովքեր ի վիճակի են լուծել այդ բոլոր խնդիրները: Կիպրոսն, անշուշտ, տարբեր կողմեր ունեցող հարց է: Քրդական խնդրի կապակցությամբ արդեն իսկ սկսել են քայլեր ձեռնարկել: Ցեղասպանության հարցն էլ է այդ թղթապանակներից մեկը: Թուրքիայում բոլորը ` կառավարությունը ներառյալ, իրականում գիտեն, որ իրոք Ցեղասպանություն է եղել, որ հայ ժողովուրդը ինչ-որ բանի զոհն է դարձել: Իհարկե բարդ թեմա է: Պատմության մութ երեսներից մեկն է: Երբ ինձ թուրք իշխանավորների տեղն եմ դնում, չեմ կարողանում պատկերացնել, թե իրապես եթե Թուրքիայի արտգործնախարարը լինեի, ինչ կանեի: Չէի ցանկանա նրանց տեղում լինել:

- Եթե Ցեղասպանությունը ճանաչվի, դրանից հետո հողատարածքի և փոխհատուցման պահանջնե՞րը կդրվեն: Թուրքական պետությունը տարիներ շարունակ հենց այդ վարկածն է առաջադրում:

- Երբ նրանց գտնված տեղն ենք ի նկատի ունենում, ապա այդպես մտածելը նորմալ է: Սակայն իրականում փոխհատուցման ու տարածքային պահանջները և Ցեղասպանությունը տարբեր բաներ են: Ցեղասպանության ճանաչումը բարոյական խնդիր է: Ինչպես որ Գերմանիայի Հանրապետության նախագահ (կարծեմ վարչապետն էր, ոչ թե նախագահը-Մ.Ա.) Վիլլի Բրանդտը Աուշվիցում հրեա ժողովրդից ներողություն է խնդրել, Գյուլը կամ Էրդողանը, կամ էլ` երկուսը միասին կարող են ասել` «Ցեղասպանություն է եղել»: Իսկ փոխհատուցումների համար մենք Ցեղասպանության ճանաչման կարիքը չունենք: Արդեն իսկ ներկա պահին ԱՄՆ-ում, Գերմանիայում, անգամ` Թուրքիայում արձանագրվում են փոխհատուցման գործընթացներ: Եթե դուք Թուրքիայում սեփականության վկայական և փաստաթղթեր ունեք, արդեն իսկ կարողանում եք գնալ ու պետությանը դիմել: Ինչ վերաբերում է տարածքային պահանջին, ըստ միջազգային իրավունքի` դա կարող է միայն մի պետություն պահանջել: Այսինքն` սփյուռքում ոչ ոք չի կարող վեր կենալ և նման պահանջով հանդես գալ: Սույն հարցում որևէ դիմումով տեխնիկապես կարող է միայն Հայաստանի Հանրապետությունը հանդես գալ: Իսկ ներկա պահին ոչ նման բան անող կա, ոչ էլ` ցանկացող:

- Սակայն Թուրքիան որպես հողային պահանջ է մեկնաբանում այն փաստը, որ Հայաստանի պետական զինանշանում Արարատ լեռն է:

- Թուրքական դրոշի վրա էլ լուսին և աստղ է պատկերված: Այդ դեպքում Թուրքիան լուսնի նկատմամբ հավակնություննե՞ր է հանդես բերած լինում: Արարատ լեռը հայոց պատմությանը վերաբերող կարևոր տարր է: Արարատը պատկանում է ոչ միայն մեր, այլ նաև ողջ մարդկության պատմությանը:

- Արձանագրությունների ստորագրման ժամանակաշրջանում Թուրքիայում կայացած քննարկումների ընթացքում անընդհատ շեշտում էին, թե «Հայաստանն ուրիշ է, սփյուռքը` ուրիշ: Խնդիրները գալիս են սփյուռքից»: Ո՞րն է այդ տարբերությունը:

- Ոչ մի տարբերություն չկա: Ցեղասպանության խնդիրը Հայաստանի կամ սփյուռքի խնդիրը չէ: Այն հայերի խնդիրն է: Համայն աշխարհի հայության համար մի Հայաստան գոյություն ունի, որը երկիր է, մեկ էլ կա Թուրքիան, որն էլ արմատներն են: Բոլոր հայերն այդ հողերից են ծագում` Ստամբուլից, Կոնիայից, Սամսունից, Մալաթիայից, Մուշից: Հայերը այդ տարածքների բոլոր կողմերից են: «Սփյուռքը տարբեր է» ասելն անիրական է: Թուրքիայում այսօր ասել, թե «Սփյուռքն այսպիսին է, հայերն այնպիսին են», այլևս անհանգստացնում է մարդկանց: Մենք կարողանում ենք դա տեսնել: Գիտենք, որ նույնիսկ նախարարներն այդպես չեն մտածում այլևս:

- Որտեղի՞ց գիտեք: Որպես սփյուռք` թուրքական կառավարության հետ որևէ շփում ունեցե՞լ եք:

- Անցյալում` այո, վերջերս` ոչ:

- Ինչպե՞ս:

- Ասենք` անուղղակի կերպով ուղերձներ են եկել-գնացել: Գիտեմ, որ ի վերջո նրանք նեղվում են Հայկական հարցի պատճառով տեղի ունեցող դեպքերից: Ամենակարևորը Ցեղասպանության ճանաչումն է: Երկրորդ փուլում էլ պետություններն իրենք կարող են լուծել իրենց միջև եղած խնդիրները: Տեսե’ք, այսօր կարգավորված ոչ մի խնդիր չկա: Ոչ մի բան չի լուծվել, բայց մյուս կողմից` բազմաթիվ բաներ են լինում: Դա ևս հետաքրքիր իրավիճակ է:

- Երբ ասում եք` «բազմաթիվ բաներ են լինում», առևտուրը, թռիչքները և ա՞յլնը նկատի ունեք, թե՞ այլ բան կա, որի մասին մենք չգիտենք:

-Ո’չ, մեզ անհայտ բաներ չեն` թռիչքներ, զբոսաշրջություն, գործարարներ: Իբր դիվանագիտական հարաբերություն չկա, բայց ամեն բան կա: Իբր Հայկական հարցը Թուրքիայում տաբու է, բայց ապրիլի 24-ին Ստամբուլի սրտում ոգեկոչման արարողություն է լինում, որին մեծ թվով մարդիկ են մասնակցում: Դրանք ձեր երկրի պարադոքսներն են: Դրսից նայողը չի կարողանա հասկանալ, թե ինչպես դրանք կարող են միևնույն ժամանակ լինել: Եվրոպայում նման մոխրագույն տարածքներ չկան. սև կամ սպիտակ է ամեն ինչ: Սակայն, ինչպես տեսնում ենք, Միջին Արևելքում կարողանում են լինել:

- ԱՄՆ-ի նախագահն այս տարի «ցեղասպանություն» բառը չարտաբերեց: Ձեզ համար ո՞րն է նրա կողմից «ցեղասպանություն» բառի և «Մեծ եղեռն» արտահայտության գործածման միջև տարբերությունը:

- Օբաման քաղաքականության ասպարեզ մտնելուց ի վեր իր բոլոր ելույթներում «ցեղասպանություն» է ասել իրականում: Ցեղասպանություն նշանակող բոլոր բառերը և արտահայտություններն օգտագործել է, բայց «ցեղասպանություն» չի ասել: Բոլորը գիտեն, որ նրա կիրառած բառերը ցեղասպանություն են նշանակում: Սակայն, ինչպես տեսնում եք, «ցեղասպանություն» բառը չի օգտագործել, որպեսզի թուրք պաշտոնյաները չնեղանան:

- Եթե այդ իմաստը կրող արտահայտություններ է գործածում, այնժամ ինչու՞ են հայերն այդքան ուռճացնում այդ հարցը:

- Անշուշտ, կարևոր է, թե Ամերիկայի նախագահն ինչ է ասել: Այս հարցում մեզ համար խնդիրը ոչ թե այն է, թե ինչ է ասել կամ չի ասել, այլ, որ նման որոշում Թուրքիայի պատճառով է կայացրել, այն, որ եթե անգամ ցանկանում էլ է, սակայն, միևնույն է, չի կիրառում այդ բառը, որպեսզի Թուրքիան մեծ աղմուկ չհանի: Քանզի թուրքերը հետևյալնն են ասում. «Ինչ ասելու ես` ասա, բայց ի՞նչ կլինի, «ց» տառով սկսվող այն բառը մի’ գործածիր»:

Տեսե’ք, ԱՄՆ-ի և մյուս երկրների կողմից Ցեղասպանության ճանաչումն անշուշտ կարևոր է, սակայն ավելի կարևոր է այն, թե ինչ կասեն թուրք ժողովուրդն ու կառավարությունը: Թուրքիայում մարդիկ պետք է իմանան պատմությունը: 1923 թ. պատմությունը սրբագրվել է: Առնվազն կարևոր հատվածները նորից են գրվել: Աթաթուրքը ձեր երկրի արդիականացման և աշխարհիկացման նման ոլորտներում շատ լավ գործ է արել, բայց պատմության որոշ հատվածներ նորից է գրել, որովհետև ազգայնական հակում էր պետք տալ նոր պետությանը: Բավականին խրթին գործընթաց էր: Ես հասկանում եմ դա: Սական այդ խնդիրն այսօր կարող է լուծվել:

- Ինչպիսի՞ արտահայտություն պետք է գործածի Թուրքիան, որ այն ընդունելի լինի, և թղթապանակը փակվի:

- Միայն «Այո’, ցեղասպանություն է եղել» ասելը բավարար է: Այդքանը: Մենք էլ հետագայում կներենք: Ներելու հարցը թող սխալ չհասկացվի: Այսօրվա թուրք մարդուն չէ, որ պետք է ներենք: Մենք որևէ խնդիր չունենք նրանց հետ: Այն բանը, որը ներելու ենք, անցյալում կատարվածն է: Մենք խոսում ենք Թուրքիայի պատմության մի առանձնահատուկ ժամանակաշրջանի մասին: Մեր խնդիրը Միություն և առաջադիմություն կուսակցության ժամանակաշրջանին է վերաբերում: Կարելի է ասել, որ դա ծրագրել են Թալեաթ և Էնվեր փաշաները: Անշուշտ, մի օր դա պատահելու է, և այնժամ հարկ չի՞ լինի այդ անձանց անուններով կոչված փողոցներն ու պողոտաները անվանափոխել: Օրինակ` Անկարայում գտնվող Թալեաթ փաշայի բուլվարը: Պատկերացրեք` Եվրոպայի որևէ քաղաքի հենց սրտում Գեբելսի անվան հրապարակ կամ էլ Գյորինգի անվան բուլվար լինի: Այդ թեմայով անգամ կատակ չեք կարող անել: Թուրքիան պետք է փոխի այդ ամենը, պետք է փոխի այդ մտայնությունը: Եվ պետք է շտապի դա անել, որովհետև 2 տարի անց 2015 թվականն է:

-Ինչի՞ն եք պատրաստվում, ի՞նչ է լինելու 2015-ին:

- Հուսով եմ` չեք ակնկալում, որ դրա մասին ձեզ հայտնեմ: (Ծիծաղում է): 2015 թվականի համար բազմաթիվ ժողովներ և միջոցառումներ ենք ծրագրում: Դրանք կարող ենք անել Թուրքիայի հետ կամ առանց Թուրքիայի, թուրք կառավարության հետ կամ առանց նրա:

- Թուրքական կառավարության հետ անելու գաղափարը մի քիչ ավելի հավակնոտ չէ՞:

- Ըստ իս` թուրքական կառավարությունը կարող է նախաձեռնող լինել: Ժամանակը հասել է: 100 տարի առաջ է եղել ամեն բան:

- Ձեր այս բոլոր խոսքերից զգացի, որ սփյուռքը պատրաստ է թուրքական պետության հետ երկխոսության, անգամ ուզում է դա:

- Իմ կարծիքով բոլորը պատրաստ են. Հայաստան պետությունն էլ, սփյուռքն էլ: Դա ոչ այնքան հրավեր է, որքան իրականում ցանկություն: Եկել է ժամանակը, որ Թուրքիան առերեսվի իր անցյալի հետ և այդ խնդիրը լուծի նախքան 2015-ը: Ես կարող եմ խոսել նրանց հետ: Սակայն եթե ցանկանում են խոսել, դա չի նշանակում, որ ես քննարկելու եմ ցեղասպանություն լինել-չլինելու հարցը: Այնպիսի մեկի հետ, ով ասում է` «Եկեք քննարկենք` արդյոք ցեղասպանություն եղե՞լ է, թե՞ ոչ», ես խոսելու բան չունեմ: Անիմաստ է, որ 100 տարի անց կարողանում է նման հարց տալ: Բոլորը աշխարհում գիտեն այդ հարցի պատասխանը:

-- Թերևս Թուրքիայում, նախկինի համեմատ, առավել բազմակարծության մթնոլորտ է տիրում, բայց Դուք ապրիլի 24-ին երբ Թաքսիմի հրապարակում էիք, Ձեզնից քիչ հեռու ազգայնամոլներն էին միջոցառում անում: Նման հակազդեցությունների հաճախ ենք հանդիպում նաև քրդական հարցի համատեքստում: Իրոք հավատու՞մ եք, որ թուրքական կառավարությունը նույն պահին կարող է երկու ռիսկի գնալ:

- Չգիտեմ, բայց իմ կարծիքով պետք է գնա: Արդյո՞ք դա ռիսկ է: Ո’չ: Ոչ թե ռիսկ է, այլ` որոշում, սակայն, իհարկե, ռիսկային որոշում: Թերևս իրոք «երկիրը ծախում եք» և այլ նման բաներ ասողներ ի հայտ կգան: Քիչ առաջ էլ ասացի` իրոք չէի ուզենա թուրք քաղաքական գործիչների տեղում լինել: Սակայն, ի վերջո, մի օր ստիպված են լինելու այդ խնդիրը լուծել, չեն կարող այսպես շարունակել: Մենք էլ կարող ենք օգնել նրանց: Եթե քաղաքացիական հասարակությունը իրոք կարողանա ժողովրդավարության շարժիչ ուժը լինել, այնժամ կառավարություններն ավելի համարձակ կդառնան: Անկեղծ ասած` ես թուրքական կառավարության որդեգրած ուղեգծից զգում եմ, որ մտադիր են այս հարցը լուծել:

- Դուք ձգտելո՞ւ եք Ֆրանսիայում Ցեղասպանության հերքումը հանցագործություն համարող օրինագիծը վերստին օրակարգ բերել:

- Անշուշտ, պետք է նորից օրակարգ բերվի, բայց այնտեղի Սահմանադրական դատարանի արգելքը պետք է հաղթահարել: Սակայն, գիտեք, իրականում այնքան էլ կարևոր չէ: Ես Ֆրանսիայում հրապարակվելիք օրենքի փոխարեն կնախընտրեմ, որ փոխվի թուրքական կառավարության մոտեցումը: Այդ օրենքները մենք ենք անընդհատ ուզում հրապարակել տալ, քանի որ Թուրքիան շարունակաբար ասում է` «Ցեղասպանություն չի եղել»: Նմանատիպ օրենքների` մեզ համար ունեցած արժեքը հայերի հուշերը ժխտումն արգելելն է: Երբ հերքում չլինի, օրենքների կարիքն էլ չի զգացվի:

- Ձեզ համար Հրանտ Դինքը ինչի՞ խորհրդանիշն է:

- Ինձ համար Հրանտը այն բանի խորհրդանիշն էր, թե ինչպիսին պետք է լինի Թուրքիայի քաղաքացին: Իսկական քաղաքացի էր նա:

http://hurarsiv.hurriyet.com.tr/goster/printnews.aspx?DocID=23159396

Թարգմանեց Մելինե Անումյանը