Սահմանադրական փոփոխությունները վտանգավոր են Մոսկվայի համար

ՌԴ արտգործնախարար Սերգեյ Լավրովի այցին գրեթե զուգահեռ հայկական և ռուսական լրատվադաշտ նետվեց տեղեկատվություն, թե ռուսական կողմի նախաձեռնությամբ քննարկվում է նախկին ԼՂԻՄ-ին հարակից ադրբեջանական 7շրջանններից առնվազն 5-ը Ադրբեջանին հանձնելու, դրա դիմաց ԼՂ հիմնահարցը սառեցնելու և շփման գծում ռուսական խաղաղապահներ տեղակայելու տարբերակը: Հայաստանի և Ռուսաստանի որոշակի շրջանակներ ակնհայտորեն այդ տարբերակի շուրջ հանրային տրամադրությունների եթե ոչ` գեներացման, ապա գոնե ստուգման նպատակներ են հետապնդում:

Տեղեկատվական նման արտահոսքերը սովորաբար արվում են երկու դեպքում: Կամ` հանրային կարծիքն առաջիկա զարգացումներին ադապտացնելու համար, կամ` առաջարկված, գուցե նույնիսկ արդեն սեղանին դրված լուծումները հանրային դիմադրություն հարուցելու միջոցով վիժեցնելու: Առաջինը կարող է լինել ռուսական կողմի մարտավարութան արգասիքը. որովհետև շատ նրբորեն հայաստանյան հանրությանը նաև հասկացնում են, որ այլընտրանքը լայնամասշտաբ պատերազմի վերսկսումն է ու նույնիսկ Երևանի նկատմամբ Նախիջևանից գրոհի կազմակերպումը: Երկրորդ խնդիրը կարող է դրված լինել հայկական կողմից: Եթե արդեն կոնկրետ զիջումների հրամայական է դրվում, ապա նշանակում է, որ պաշտոնական Երևանը չի տեսնում ինքնուրույնաբար, կուլիսային մակարդակով դրանից ազատվելու տարբերակ և այն վիժեցնելու համար ստիպված օգնության է կանչում հանրությանը: Որովհետև ակնհայտ է, որ այս լուծումն ուղղակի հակադրվում է Հայաստանի և ԼՂՀ-ի ազգային ու պետական շահերին: Եթե ներկայիս մադրիդյան սկզբունքներով գոնե խոսքը գնում է տարածքներ հանձնելու դիմաց ԼՂ-ի ժամանակավոր, ապա նաև պլեբեսցիտի միոջոցով վերջնական կարգավիճակի որոշման մասին, ապա այս դեպքում գործ ունենք «տարածքներ` խնդրի ժամանակավոր սառեցման դիմաց» մեխանիզմի հետ:

Ռուսաստանը նման ծրագիր ունենալու դեպքում այն փորձելու է իրականացնել Հայաստանի իշխանությունների միջոցով, չնայած «հանձնվելիք» տարածքները ոչ թե Հայաստանին են պատկանում, այլ` ԼՂՀ-ին: Նախ` Ռուսաստանը, չի ճանաչել ԼՂՀ-ն և Ստեփանակերտի հետ որևէ ուղակի կամ անուղղակի կոնտակտներ չունի: Երկրորդ` Ռուասատանը իր ազդեցության տակ գտնվող երկրներում նման խնդիրները փորձում է լուծել բացառապես տեղական իշխանությունների և այդ իշխանության իրական կրողների, այսինքն` կոնկրետ անձանց միոջոցով` հաշվի չառնելով հանրային կարծիքը: Կոնկրետ այս դեպքում Մոսկվան համարելու է, որ Հայաստանի իշխանության գործն է` ինչպես համոզել Ստեփանակերտին` գնալու փաստացի ոչնչի դիմաց տարածքներ հանձնելուն: Չի բացառվում, որ առաջնահերթորեն հենց վերոնշյալ հանգամանքներն են դեր կատարել Սերժ Սարգսյանի համար` չնայած կիսանախագահական կառավարման համակարգի կողմնակիցը լինելուն` մի կողմից կառավարման խորհրդարանական համակարգի անցնելու, մյուս կողմից` երկրի տարածքային ամբողջականության և վերազգային կազմակերպություններին անդամակցության հարցը հանրաքվեով որոշելու մեխանիզմ ներդնելու որոշումները կայացնելու համար:

2013թ. սեպտեմբերի 3-ը, երբ Կրեմլում Պուտինի հետ հանդիպումից հետո նա ստիպված եղավ ԵՄ-ի ասոցացման` արդեն ստորագրման փուլին հասած գործընթացից կտրուկ շրջադարձ կատարել դեպի ԵՏՄ-ին անդամակցությունը, թե անձամբ նրա և թե հանրության համար առավել քան պարզ դարձավ, թե ինչպես կարող է ընդամենը մեկ մարդու վրա անհաղթահարելի ճնշում գործադրելով` Կրեմլը հասնել իր համար շահեկան որոշումների: Խոսուն է այն հանգամանքը, որ որ Սերժ Սարգսյանը փաստացի հենց այդ հանդիպումից հետո, 2013թ. վերջերին հայտարարեց սահմանադրությունը փոխելու մտադրության մասին: Իսկ նպատակը հասկանալի է: Ի տարբերություն գործող Սահմանադրության, որտեղ արտաքին քաղաքականության ոոշման իրավասությունը դրված է անձամբ նախագահի վրա, խորհրդարանական համակարգում այն թողնվում է վարչապետին, որը, սակայն, որևէ որոշում չի կարող կայացնել առանց խորհդրարանական մեծամասնության համաձայնությունն ստանալու: Հիմնական, ճակատագրական որոշումների կայացումը վերցվում է մեկ անձից, և բաժանվում կամ վերացարկվում է իշխանության երեք ճյուղերի` կառավարության, խորհրդարանի և մասամբ նախագահի միջև: Եթե Ռուսաստանը փորձի ԼՂՀի-ի տարածքները հանձնելու պլանը Հայաստանի միջոցով գործարկել այսպիսի համակարգում, ապա փաստացի ոչ միայն հայաստանյան իշխանության ներսում չի գտնելու կոնկրետ հենման կետ, այլև գործ է ունենալու այդ որոշումը կայացնելու պատասխանատվությունից խուսափելու սահմանադրական մեխանիզմի հետ: Այսպիսի համակարգում ոչ մի վարչապետ չի կարող իր վրա վերցնել ողջ պետության ու հասարակության անունից որոշում կայացնելու իրավունքը, որքան էլ նրա վրա մեծ լինի ճնշումը մոսկվաներից ու վաշինգտոններից: Վերջիններս, իհարկե, կարող են գործի դնել հեղաշրջումներ կազմակերպելու տեխնոլոգիաներ, բայց` նախ երաշխիք չեն ունենալու, որ դրանց հետևանքով եկող նոր կառավարությունները ի զորու են լինելու իրականացնել պարտադրվող լուծումները և երկրորդ` դա անկայություն է հարուցելու և ձգձգելու պրոցեսը:

Այսինքն, ակնհահտ է, որ շատ ավելի է բարդանալու Հայաստանին որոշումների պարտադրումը: Սա կարծես թե սկսել են հասկանալ նաև Մոսկվայում: Օրեր առաջ ռուսական «Ռեգնում» գործակալությունը նյութ էր պատրաստել այն մասին, թե սահմանադրական փոփոխություններից հետո Հայաստանում որ պաշտոնյան է իր վրա վերցնելու ԼՂ հարցի կարգավորման շուրջ բանակցություններ վարելու և դրանց ընթացքում օպերատիվ որոշումներ կայացնելու պատասխանատվությունը: Կրեմլի անուղղակի խոսափոխի դերը կատարող այս տեղեկատվական ռեսուրսի կողմից նման հարցի առաջադրումն ինքնին արդեն հուշում է, որ Մոսկվայում այս փոփոխություններից լավ հոտ չեն առնում: Դրա մասին արդեն շատ ուղղակի արտահայտվում են նաև ռուսական փորձագիտական շրջանակները: Նոյեմբերի 9-ին ՌԴ գիտությունների ակադեմիայի Արևելագիտության ինստիտուտի Կենտրոնական Ասիայի և Կովկասի ուսումնասիրության կենտրոնի փորձագետ Անդրեյ Արեշևը «Լեռնային Ղարաբաղի Հանրապետության անվտանգությունը և կարգավիճակը` միջազգային նախադեպերի համատեքստում» թեմայով կլոր սեղանի ժամանակ, անդրադառնալով սահմանադրական փոփոխություններին, ասել է. «Հայաստանում սահմանադրական բարեփոխումների նախագիծը անորոշություն է պարունակում հայ-ռուսական հարաբերությունների հետագա ճակատագրի առումով: Անորոշությունը նրանում է, թե հայ-ռուսական հարաբերությունների վրա ինչ ազդեցություն է ունենալու այդ փոփոխությունների հետևանքով տրանսֆորմացիաների ենթարկվող Հայաստանի քաղաքական համակարգը: Սա չի կարող չանհանգստացնել»: Նման «անհանգստությունների» ֆոնին կարելի է եզրակացնել, որ մեծ չափով ՌԴ արտգործնախարարի այցն էլ կարող էր պայմանավորված լինել այս հարցում հստակություն մտցնելու անհրաժեշտությամբ...

Գևորգ Դարբինյան