Կեղծ հայեր, իրական օրակարգ. ո՞վ է ղեկավարում Քոչարյանի դեմ առցանց ատելությունը․ Լևոն Պարոնյան

Վերջին տարիներին հայկական սոցիալական ցանցերը, հատկապես Facebook-ն ու Instagram-ը, ողողված են այնպիսի էջերով ու հաշիվներով, որոնք ներկայանում են որպես «սովորական հայեր», բայց միաժամանակ ագրեսիվորեն տարածում են հստակ քաղաքական թեզեր։ Այդ պատկերում առավել աչքի ընկնող երևույթներից մեկն էլ նախկին նախագահ Ռոբերտ Քոչարյանի դեմ ուղղված շարունակական, կրկնվող և հաճախ փաստազուրկ թշնամանքն է։

Առաջին հայացքից սա կարող է թվալ սովորական քաղաքական անհամաձայնություն։ Բայց երբ ավելի ուշադիր ես հետևում, սկսում են ի հայտ գալ հարցեր, որոնք այլևս հնարավոր չէ անտեսել։

Արդեն փաստագրված նախադեպ կա, որ թշնամական դերակատարներ ներթափանցել են հայալեզու տեղեկատվական դաշտ։ Սոցիալական մեդիայի հարթակներն իրենք են բացահայտել Ադրբեջանից կառավարվող համակարգված ցանցեր, որոնք օգտագործել են կեղծ հաշիվներ, բազմալեզու բովանդակություն և խաբուսիկ ինքնություններ՝ հանրային ընկալումների վրա ազդելու նպատակով։ Իր 2021 թվականի ապրիլյան զեկույցում Meta-ն հայտնել էր նման մի ցանցի հեռացման մասին՝ նշելով, որ այն գործել է Facebook-ում և Instagram-ում, օգտվել է կեղծ կերպարներից և հրապարակումներ տարածել հայերենով՝ այլ լեզուների հետ մեկտեղ։ Այս գործողությունները սահմանափակված չէին միայն դրսից Հայաստանին հարվածելու նպատակով։ Դրանք ուղղված էին նաև հայկական ներքին խոսույթն ու քննարկումները ձևավորելուն։

Կա նաև պատմական մի հանգամանք, որը հաճախ դուրս է մնում ուշադրությունից։ Խորհրդային շրջանում Հայաստանի տարածքում բնակվում էին զգալի թվով ադրբեջանցիներ։ 1979 թվականի տվյալներով՝ Հայկական ԽՍՀ-ում ապրում էր ավելի քան 160 հազար ադրբեջանցի, ինչը կազմում էր բնակչության ավելի քան հինգ տոկոսը։ Սա փաստագրված է այստեղ։

Սա նշանակում է, որ տասնյակ հազարավոր մարդիկ անմիջական ծանոթություն ունեին հայկական հասարակության հետ, և շատ դեպքերում նաև՝ հայոց լեզվի։

Միաժամանակ առկա են հստակ տեղեկություններ, որ Ադրբեջանում այսօր էլ կա հայերենի ուսուցում, այդ թվում՝ պետական համակարգի հետ առնչվող մասնագետների շրջանում։ Տարբեր աղբյուրներ նշում են, որ պետական աշխատողներ, լրագրողներ և այլ անձինք հատկապես 2020 թվականի պատերազմից հետո սովորել են հայերեն։ Նպատակը, բնականաբար, մշակութային փոխանակումը չէ։ Նպատակը հայկական խոսույթը հասկանալն է և դրա մեջ ներգրավվելը.

Եթե այս բոլոր փաստերը դնում ենք կողք կողքի, մեկ բան պարզ է դառնում. հայալեզու միջավայրում համոզիչ գործելու կարողությունը կա։

Եվ հիմա նորից նայենք, թե ինչ է կատարվում առցանց դաշտում։

Քոչարյանին մոլեգնաբար թիրախավորող հաշիվները հաճախ նույնատիպ վարքագիծ են դրսևորում։ Դրանք կրկնում են միևնույն խոսույթը, խուսափում են իրական քննարկումից և ալիքներով հայտնվում քաղաքական հրապարակումների տակ՝ հաճախ բառացիորեն վերարտադրելով նույն արտահայտությունները։ Շատերը ներկայանում են որպես հայ, սակայն երբ ավելի ուշադիր ես նայում, նրանց լեզուն, տոնը կամ մշակութային հղումները երբեմն օտար ու անհամոզիչ են թվում։

Սա սովորական քաղաքական բանավեճի այնքան էլ նման չէ։ Ավելի շատ հիշեցնում է համակարգված հաղորդագրության տարածում։

Եվ այդ հաղորդագրության բովանդակությունն էլ նույնքան խոսուն է։

Օրինակ՝ անընդհատ շրջանառվում է այն պնդումը, թե Քոչարյանը «թալանել է երկիրը» կամ «միլիարդներ է գողացել»։ Այս մեղադրանքները ներկայացվում են որպես անվիճելի իրողություն, մինչդեռ 2018 թվականից հետո տարվող բազմամյա քննություններից հետո մինչ օրս չկա որևէ վերջնական դատական որոշում, որը կհաստատի նման լայնածավալ մեղադրանքներ։ Այդ պնդումը շարունակում է ապրել ոչ թե այն պատճառով, որ ապացուցվել է, այլ որովհետև անընդհատ կրկնվում է։

Մեկ այլ տարածված մեղադրանքն այն է, թե Քոչարյանը կանգնած է եղել Ազգային ժողովի ահաբեկչության հետևում։ Դա հաճախ ասվում է այնպիսի վստահությամբ, ասես խոսքը վաղուց ապացուցված փաստի մասին է։ Սակայն իրականությունն այն է, որ որևէ վստահելի ապացույց կամ դատական եզրակացություն այդ պնդումը երբեք չի հաստատել։ Ավելին՝ հոկտեմբերի 27-ի իրադարձությունները ապակայունացրին երկիրը մի շրջանում, երբ հենց Քոչարյանը, որպես նախագահ, ամենաշատն ուներ կորցնելու։ Երկրի առանցքային դեմքեր վերացվեցին, քաղաքական համակարգը ցնցվեց, իսկ կայունությունը պահելու ամբողջ ծանրությունը ընկավ հենց նրա ուսերին։ Այն, որ պետությունը դրանից հետո չփլուզվեց, շատերի կողմից վերագրվում է նրա կարողությանը՝ կառավարելու այդ ճգնաժամը։

Նույն պատկերը տեսնում ենք նաև Մարտի 1-ի թեմայի շուրջ։ Առցանց տարածվող պատմույթները հակված են բարդ ու լարված քաղաքական իրավիճակը վերածել պարզունակ մի կարգախոսի, ըստ որի՝ ամբողջ մեղքը միայն Քոչարյանինն էր։ Այն, ինչ սովորաբար դուրս է թողնվում, տվյալ ժամանակաշրջանում ընդդիմության առաջնորդների, այդ թվում՝ Նիկոլ Փաշինյանի դերակատարությունն է, երբ նա ակտիվորեն մոբիլիզացնում էր զանգվածներին և նպաստում լարվածության սրմանը։ Այդ համատեքստի անտեսումը պատմությունն ավելի հարմար է դարձնում, բայց ոչ ավելի ճշգրիտ։

Նույնը վերաբերում է նաև այն պնդմանը, թե Քոչարյանը «ծախեց Հայաստանը» կամ «ամեն ինչ հանձնեց»։ Այդ մեղադրանքն էլ չի համընկնում նրա նախագահության իրական պատկերի հետ՝ մի ժամանակահատվածի, որը բնութագրվում էր տնտեսական աճով, ենթակառուցվածքային զարգացմամբ և համեմատաբար կայուն անվտանգային միջավայրով, հատկապես այն ամենի համեմատ, ինչ տեղի ունեցավ հետո։ Բայց այդ համատեքստը գրեթե միշտ բացակայում է առցանց քննարկումներից։

Ոչ պակաս կարևոր է նաև այն, թե ինչպես են այս մեղադրանքները տարածվում։ Դրանք գրեթե երբեք չեն ուղեկցվում աղբյուրներով, տվյալներով կամ նույնիսկ տարրական հիմնավորումներով։ Փոխարենը՝ տարածվում են որպես անընդհատ կրկնվող կարգախոսներ, որոնք հաճախ բառ առ բառ պատճենվում են տարբեր հաշիվների միջև։ Այդպիսի կրկնությունը անկախ մտածողության տպավորություն չի ստեղծում։ Այն ավելի շուտ համակարգման նշան է։

Իսկ ապատեղեկատվության համար հենց դա էլ բավական է։

Ապատեղեկատվությունը պարտադիր չէ, որ բարդ ու նուրբ կառուցվածք ունենա։ Բավական է, որ այն լինի բարձրաձայն, հետևողական և այնքան հաճախ կրկնվի, որ ստեղծի այն տպավորությունը, թե «բոլորը նույն բանն են ասում»։

Սա մեզ վերադարձնում է հիմնական հարցին։ Ոչ ոք չի պնդում, թե յուրաքանչյուր քննադատական ձայն կեղծ է։ Հայերը, բնականաբար, կարող են ունենալ տարբեր տեսակետներ։ Բայց իրական հարցն այն է, թե այս առցանց ակտիվության զգալի մասը արդյոք ուժեղացվո՞ւմ կամ ուղղորդվո՞ւմ է այնպիսի դերակատարների կողմից, որոնք իրականում հայկական քաղաքական կյանքի իսկական մասնակիցներ չեն։

Հաշվի առնելով այն, ինչ արդեն հայտնի է ադրբեջանական ազդեցության գործողությունների, Ադրբեջանում հայոց լեզվի կարողությունների և այն պատմական իրողության մասին, որ բազմաթիվ ադրբեջանցիներ լավ ծանոթ են եղել հայկական հասարակությանը, ամենևին էլ անհավանական չէ պատկերացնել, թե ինչպես կարող է այս ամենը տեղի ունենալ։

Իրականում ավելի զարմանալի կլիներ, եթե այդպես չլիներ։

Տրամաբանությունը պարզ է։ Քոչարյանի նման գործիչները կապվում են ավելի ուժեղ և ավելի հաստատակամ հայկական պետական կեցվածքի հետ։ Նրանց հեղինակազրկելը նշանակում է թուլացնել այդ դիրքը։ Իսկ երբ տեղեկատվական դաշտը լցվում է թշնամանքով, պառակտմամբ և պարզունակ պատմույթներով, հասարակության համար ավելի դժվար է դառնում սթափ գնահատել սեփական ընտրությունները։

Պարտադիր չէ վերահսկել ամբողջ խոսակցությունը։ Բավական է այն աղավաղել։

Եվ հենց դա էլ է սկսում ուրվագծվել մեր աչքի առաջ։

Այս վտանգը միայն քաղաքական չէ։ Այն տեղեկատվական է։ Երբ մարդիկ այլևս չեն կարող վստահությամբ հասկանալ՝ իրենք վիճո՞ւմ են համաքաղաքացիների հետ, թե արհեստականորեն ստեղծված ձայների, հանրային խոսույթի հիմքերն սկսում են քայքայվել։

Եվ այդպիսի պայմաններում հայերը կարող են հայտնվել մի իրականության մեջ, որտեղ վիճում են ոչ միայն միմյանց հետ, այլ նաև այնպիսի պատմույթների շուրջ, որոնք ի սկզբանե իրենցը չեն եղել։

Ամերիակահայ հասարակական-քաղաքական գործիչ Լևոն Պարոնյան