«Հայկական իրավական կենտրոնի» հայտարարությունը հայ գերիների ազատ արձակման առիթով

Հայ դատի համակարգում գոչծող «Արդարության և մարդու իրավունքների հայկական իրավական կենտրոնը» ողջունում է Վագիֆ Խաչատրյանի, Վիգեն Էուլջեքյանի, Գևորգ Սուջյանի և Դավիթ Դավթյանի անվտանգ վերադարձը Հայաստան, որոնք ազատ են արձակվել ադրբեջանական կալանքից՝ տարիներ շարունակ ենթարկվելով ապօրինի և անմարդկային կալանքի։ Նրանց ազատ արձակումը թեթևացում է բերում ընտանիքներին, սակայն այն չի ապահովում արդարություն և չի վերացնում Ադրբեջանի կողմից շարունակվող խախտումները։

Այս մարդիկ Բաքվի բանտերում պահվել են ապօրինի՝ այնպիսի պայմաններում, որոնք խախտում էին միջազգային մարդասիրական իրավունքի ամենահիմնական երաշխիքները։ Նրանց վերադարձը չի կարող քողարկել հիմնական ճշմարտությունը` Ադրբեջանն իրականացրել է երկարատև պատանդառություն և հարկադրական կալանք, իսկ այսօրվա ազատ արձակումը չի վերացնում այդ հանցագործությունը և չի լուծում շարունակվող ծանր խախտումները։

Մեկնաբանելով հայ գերիների ազատ արձակումը՝ Հայկական իրավական կենտրոնի նախագահ Քեն Խաչիկյանը նկատել է. «Այս հայերը երբեք չպետք է կալանավորվեին, և ընտրովի ազատ արձակումները չեն կարող փոխարինել արդարությանը։ Չնայած Եվրոպական խորհրդարանի, ԱՄՆ Կոնգրեսի հայտարարություններին և 2020 թվականի նոյեմբերի 9-ի համաձայնագրով հաստատված հստակ պարտավորություններին` Ադրբեջանը շարունակում է պահել հայերին որպես լծակ։ Պահանջը պարզ է՝ ազատ արձակել բոլոր ապօրինի պահվողներին, բացահայտել անհետ կորածների ճակատագիրը և դադարեցնել մարդկանց որպես սակարկության գործիք օգտագործելը»։

Կարևոր է, որ այսօրվա տեղափոխումը տեղի է ունեցել զուգահեռաբար՝ Հայաստանի կողմից ցմահ ազատազրկման դատապարտված երկու սիրիացիների՝ Թուրքիայի միջոցով Սիրիայի իշխանություններին փոխանցման։ Այս հաջորդականությունը հստակ ցույց է տալիս, որ տեղի ունեցածը գերիների փոխանակում էր, ոչ թե անհապաղ և անպայման իրականացված մարդասիրական քայլ։ Ադրբեջանի գործողությունները որպես «վստահության ամրապնդման» փորձ ներկայացնելու ցանկացած փորձ իրականության խեղաթյուրում է և միջազգային իրավունքի վիրավորանք։

Առնվազն 19 հայ շարունակում են ապօրինի կերպով բանտարկված մնալ Բաքվում։

ALC-ն շարունակում է խոր մտահոգություն հայտնել ադրբեջանական կալանքի տակ գտնվող հայ գերիների նկատմամբ կիրառված խոշտանգումների, դաժան և նվաստացուցիչ վերաբերմունքի, ինչպես նաև սկզբունքորեն անարդար դատական գործընթացների վերաբերյալ հավաստի և լավ փաստագրված զեկույցների կապակցությամբ։ Human Rights Watch-ը և այլ միջազգային դիտորդներ փաստագրել են հայ ռազմագերիների նկատմամբ կիրառված բռնությունները, արդար դատաքննության մոնիթորինգ իրականացնող կառույցները լուրջ մտահոգություններ են հայտնել ոչ թափանցիկ ընթացակարգերի, քաղաքական միջամտության, հարկադրական խոստովանությունների և կանխորոշված ելքերի վերաբերյալ՝ ցուցադրական դատավարությունների, այլ ոչ թե արդարության բնորոշ հատկանիշներ։

Այսօրվա զարգացումը վերջակետ չէ։ Այս չորս հայերի ազատ արձակմամբ հանդերձ՝ առնվազն ևս 19 մարդ շարունակում է ապօրինի կերպով բանտարկված մնալ Բաքվում, այդ թվում՝ նախկին Լեռնային Ղարաբաղի (Արցախի Հանրապետություն) ղեկավարները։ Նրանց շարունակվող կալանքը սակարկության գործիք կամ դիվանագիտական ծանոթագրություն չէ, դա մարդու իրավունքների և մարդասիրական իրավունքի շարունակվող ճգնաժամ է, որը պահանջում է անհետաձգելի միջազգային գործողություն։

ALC-ի պահանջները

Հայկական իրավական կենտրոնը կոչ է անում անհապաղ և համակարգված միջազգային գործողությունների՝ ապահովելու համար

1. Ադրբեջանի կողմից պահվող բոլոր մնացած հայ գերիների անհապաղ և անվերապահ ազատ արձակումը՝ առանց փոխանակումների, քաղաքական զիջումների կամ ձգձգման։
2. Ճշմարտություն և հաշվետվողականություն բռնի կերպով անհետ կորածների և անհայտ կորածների վերաբերյալ, այդ թվում՝ կալանավորումների և գտնվելու վայրերի ամբողջական բացահայտում, ինչպես նաև համապատասխան դեպքերում, աճյունների վերադարձ։ Միջազգային մարդասիրական իրավունքը պարտադրում է անհետ կորած անձանց վերաբերյալ հաշվետվության ապահովման պարտականություն և ճանաչում է ընտանիքների հիմնարար իրավունքը՝ իմանալու իրենց հարազատների ճակատագիրը։
3. «Սաֆարովի նախադեպի» չկրկնում։ Այսօր փոխանցված երկու սիրիացի քաղաքացիները հայկական դատարաններում դատապարտվել են վարձկանության և հարակից պատերազմական հանցագործությունների համար և կրում էին ցմահ ազատազրկման պատիժ։ Նրանց փոխանցումը չպետք է հանգեցնի ներումի, անպատժելիության կամ հերոսացման, որոնք կկրկնեն «Սաֆարովի գործը», երբ դատապարտված մարդասպանը ոչ թե պատասխանատվության ենթարկվեց, այլ մեծարվեց։ Ցանկացած նման արդյունք կխթանի հետագա բռնությունը, անարդարությունն ու ատելությունը և պետք է կտրականապես մերժվի բոլոր կողմերի և միջազգային հանրության կողմից։

Արդարությունը ընտրովի չէ, և խաղաղությունը չի կարող կառուցվել պատանդառության վրա։

Մենք ուրախ ենք, որ չորս հայեր վերջապես ազատ են։ Սակայն մենք կտրականապես մերժում ենք նրանց վերադարձը որպես կալանավորող պետության «առատաձեռն ժեստ» ներկայացնելու ցանկացած փորձ։ Նույնպես, Հայաստանի իշխանությունները չպետք է թույլ տան, որ մարդկային կյանքերը՝ ռազմագերիները, անհայտ կորածները կամ բռնի կերպով անհետացածները, օգտագործվեն ներքաղաքական դիրքավորման կամ ընտրական ուղերձների համար։

Խաղաղությունը չի կարող կառուցվել պատանդառության վրա։ Արդարությունը չի կարող կառուցվել ընտրովի ազատ արձակումների վրա։

Մինչև Բաքվում ապօրինի կերպով պահվող յուրաքանչյուր հայ ազատ չարձակվի, մինչև յուրաքանչյուր անհայտ կորածի ճակատագիրը լիովին չպարզաբանվի, և մինչև բռնի տեղահանված արցախահայերի վերադարձի իրավունքը միջազգային իրավունքի համաձայն չերաշխավորվի և չիրականացվի, այս ճգնաժամը մնում է չլուծված, և աշխարհը պետք է դրան այդպես էլ վերաբերվի։

Արդարադատության և մարդու իրավունքների հայկական իրավական կենտրոնը իրավական և շահերի պաշտպանության կազմակերպություն է, որը նպատակ ունի պաշտպանել հայերի իրավունքները և ապահովել մարդու իրավունքների խախտումների համար պատասխանատվություն՝ ազգային և միջազգային իրավական մեխանիզմների միջոցով։

ՀՅԴ Հայ դատի կենտրոնական գրասենյակ

 15 հունվար 2026թ.