«Ադրբեջանի օկուպացիան». Ազգային քաղաքականության շրջադարձերի մասին՝ Բաղիրովից մինչեւ Ալիեւ եւ Էլչիբեյ

1920 թ-ին Ադրբեջանի «Խորհրդային օկուպացիայի» թեմայով Ադրբեջանի նախագահ իլհամ ալիեւի վերջին բացահայտումները, պատշաճ մեդիա-քարոզչական աջակցույթյան պարագայում, կարող են նախատեսված լինել գաղափարախոսական հաստատումների ոչ քննադատական ընկալման համար նաեւ նախկին միութենական մյուս հանրապետություններում: Պատահական է, թե ոչ, կովկասյան ժողովուրդների պատմական ճակատագրերում Խորհրդային Ռուսաստանի դերի մասին հերթական հուզական քննարկումները համընկնում էին ԽՍՀՄ Գերագույն Խորհրդի նախագահության 1955 թ-ի սեպտեմբերի 17-ի «1941-45անների Հայրենական Մեծ պատերազմի ընթացքում օկուպանտների հետ համագործակցած սովետական քաղաքացիների համաներման մասին» տխրահռչակ հրամանագրի հետ:

Խրուշչովի ծավալվող «ապաստալինացման» արշավի տրամաբանությամբ ընդունված այս փաստաթուղթը թույլ է տալիս տարբեր ազգությունների օկուպանտների նախկին հանցակիցներին ոչ միայն լիովին վերականգնել իրենց իրավունքները Խորհրդային Միությոնում, այլեւ միանալ ԽՄԿԿ-ին, զբաղեցնել (ինչպես նրանց շատ համախոհներ, այդ թվում՝ մերձավոր ազգականներ), պատասխանատու պաշտոններ խորհրդային կուսակցական-պետական ապարատի բոլոր օղակներում: Օրինաչափորեն, 1980-ականների կեսերին այն հիմնովին խցանված էր ամենատարբեր շերտերի արմատական ազգայնականույթան գաղտնի, կամ նույնիսկ ակնհայտ կողմնակիցներով։ 1950-ականների կեսերին վերականգնվող «ազատության համար պայքարողների» թվում կային նաեւ Վերմախտի ոչ անհայտ «ադրբեջանական լեգեոնի» եւ ավելի փոքր պրոֆաշիստական-պանթուրքիստական կազմակերպությունների զինյալներ, որոնք նախաձեռնել էին Թուրքիայի եւ Գերմանիայի հետախուզությունները։

Բաքվի ընթացիկ քարոզչության հանրաճանաչ նարատիվներից են բոլշեւիկյան ղեկավարության՝ «դաշնակներին» եւ «հայ ազգայնականներին» առասպելական անձնատուր լինելն է, որն արտահայտվել է, մասնավորապես, Հայաստանին «Արեւմտյան Զանգեզուրի» փոխանցմամբ, որի արդյունքում Նախիջեւանի երկրամասն անջատվել է նորահայտ Ադրբեջանի  ԽՍՀ-ից։ Մինչդեռ հենց Մոսկվայի որոշմամբ էր, որ Լեռնային Ղարաբաղը եւ նույն Նախիջեւանը 1920-ականների սկզբին փոխանցվել Ադրբեջանին, իսկ Հայաստանի Մեղրու շրջանում (ենթադրյալ «Զանգեզուրի միջանցք») երկաթուղին կառավարվում էր Բաքվից։

1920 թ-ի ապրիլին Կարմիր բանակը միայն մեկ օրում, չհանդիպելով ոչ մի դիմադրության, հասավ Բաքու, որից հետո հռչակվեց Ադրբեջանական ԽՍՀ-ն։ Իսկ հիմա, եթե հավատանք Ադրբեջանի նախգահի պաշտոնական կայքին, 1920 թ-ին այնտեղ «ներխուժեց ռուսական բանակը»։ Սա ակնհայտորեն առճակատման հայտարարություն է՝ խորհրդայինից ռուսական էթնո-գաղափարական շեշտադրման ակնհայտ փոփոխությամբ, ինչը միանգամայն կարող է խթանել հակառուսական այլատյացությունը, էլ չենք խոսում այն մասին, որ դրանով փաստացի, եթե ոչ իրավաբանորեն արդարացված է Հայրենական մեծ պատերազմի տարիներին կոլաբորացիոնիզմը։

Ամենայն հավանականությամբ՝ հենց խորհրդային (նույնիսկ ստալինյան) շրջանում Ադրբեջանում թաքնված ռուսաֆոբիան էր, որը 1956 թ-ին կուբացի Միր-Ջաֆար Բաղիրովի(Կուբայից է)՝ 1934-1953աններին Ադրբեջանի ղեկավարած, մահապատժի ենթարկելու հիմնական պատճառը։ Նրան անվանելով «Բերիայի՝ ժողովրդի թշնամու օգնական»՝ Բաղիրովին հեռացրել են, ամենայն հավանակնությամբ, դեռ նոր հասունացող ռուսատյացության ակտիվ դիմադրոթյան համար։Այս ինտերնացիոնալիստի տեսակետները կարելի է դատել առնվազն 1952 թ-ի հոկտեմբերի 12-ին ԽՄԿԿ XIX համագումարում նրա ելույթի մի հատվածով․

«...Անցյալ տարի «Պատմության հարցեր» ամսագիրը, լինելով ԽՍՀՄ ԳԱ Պատմության ինստիտուտի Կենտրոնական տպագիր մարմինը, անիմաստ քննարկում սկսեց այսպես կոչված «նվազագույն չարիքի» մասին՝ ոչ ռուս ժողովուրդներին Ռուսաստանին միանալու հարցում: Մեր կադրերին տեղերում, ազգային հանրապեություններում այս բանավեճը չօգնեց նրանց պայքարում բուրժուական ազգայնականության դրսեւորումների դեմ, եթե չասենք հակառակը։

Սա, բազմաթիվ պատմական տվյալների, արխիվային նյութերի եւ փաստաթղթերի հիման վրա ոչ ռուս ժողովուրդների՝ Ռուսաստանին միանալու օգտակար բնույթի փոխարեն։ Շատ ժողովուրդների համար պատմական այն կոնկրետ պայմաններում, երբ նրանց սպառնում էր լիակատար ստրկացման եւ բնաջնջման վտանգ հետամնաց Թուրքիայի եւ Իրանի կողմից, որոնց թիկունքում կանգնած էին անգլո-ֆրանսիական գաղութարաները, Ռուսաստանին միանալը միակ ելքն էր եւ բացառիկ բարենպաստ նշանակություն ուներ նրանց հետագա ճակատագրում»։

Ի դեպ, 1950-52թթ.Ադրբեջանում պաշտոններից հեռացվեցին մեկուկես տասնյակ գիտնական-պատմաբաններ եւ ազգագրագետներ, որոնք անուղղակիորեն քարոզում էին Ադրբեջանի պետականության նշանակությունը 1918-1920թթ, նրա դաշնակցային հարաբերությունները Թուրքիայի հետ յադ ժամանակահատվածում եւ մուսավաթական Ադրբեջանի Հանրապետության հռչակման նախօրեին։ Սակայն 1953-56թթ. գրեթե բոլորը վերականգնվել են նախկին պաշտոններում։

«Պատմության հարցերում» նշված քննարկումը դադարեցվեց արդեն 1952 թ-ի նոյեմբերին (հաջորդ ամիս՝ դեկտեմբերին, Բաղիրովի զեկույցը դեռ հրապարակվեց այս ամսագրում)։  Իսկ նույն հարցերի վերաբերյալ Բաղիրովի վերջին ակորդը 1953 թ-ի փետրվարին «Կոմունիստում» (Մոսկվա) նմանատիպ շեշտադրումներով րնա ծավալուն հոդվածն էր՝ «Ավագ եղբայրը սովետական ժողովուդների ընտանիքում» վերնագրով: Ամսագրի համարը ստորագրվել է Ստալինի «պաշտոնական» մահից երլու շաբաթ առաջ…

Բաղիրովի ձերբակալությունից եւ գնդակահարությունից հետո հանրապետությունը ղեկավարում էր Իմամ Մուստաֆաեւը, ով քարտբլանշ ստացավ հանրապետությունը մաքրելու իր նախորդի ժառանգությունից։Անուղղակիորեն զանգվածների մեջ մտավ նարատիվն այն մասին, որ փաստորեն Ադրբեջանը զավթվել է «եկվոր ժողովուրդների» (հայերի եւ ռուսների) կողմից, որոնք կազմակերպել էին արյունալի «ստալինյան բռնաճնշումներ»՝ ձգտելով «ոչնչացնել ադբեջանական ժողովրդի գույնը»։ Սկսեցին փակվել ռուսական եւ հայկական դպրոցները, սիկ որոնք մնացածին, ուսուցումը թարգմանվում էր «տիտղոսային» ազգի լեզվով։ Աճում էր կենցաղային ազգայնականությունը, դպրոցներից հանվում էին ռուսական դասագրքերը, ամբողջ գործավությունը թարգմանվում էր ադրբեջաներեն, կտրուկ կրճատվում էր ռուսալեզու մամուլի հրատարակումը, «արմատավորվում» էին ղեկավար կադրերը ... Հանրապետության Գերագույն Խորհրդի նախագահության նախագահ, գրող Միրզա Իբրահիմովը բացատրեց դրանց ընտրության հիմնական սկզբունքը. «Հիմա 1920 չէ։ Հիմա մենք ունենք ազգային կադրեր, որպեզսի բոլոր պետական ադրբեջաներեն չիմացողներին փոխարինեն»։ Մոսկվայում Մուստաֆաեւի եւ ընկերության գործունեության վրա ուշադրություն են դարձրել՝ 1950-ականների վերջին զրկելով մի շարք ղեկավար անձանց պաշտոններից՝ Ադրբեջանական ԽՍՀ Սահմանադրությունից ռուսաց լեզվի հիշատակումը բացառելուց հետո։

Արմատական ազգայնական եւ դեռուսիֆիկացիոն քաղաքականության 5 տարիների ընթացքում ոչ տեղի մտավորականությունը, ոչ կոմունիստ-ինտերնացիոնալիստները բոլորովին չեն վրդովվել դրանից, միայն աջակցել են դրան։ Հենց 1950-ականներին է բաժին ընկնում երիտասարդ չեկիստ Հեյդար Ալիեւի կայացման շրջանը, որը ներկայիս օտարերկրյա գործակալ Անդրեյ Կարաուլովին տված հարցազրոյցում միանգամայն անկեղծ է արտահայտվել. «Որպես այդպիսին մենք այլախոհներ չենք ունեցել։ Բայց միգուցե այլախոհներ չկային հենց այն պատճառով, որ մենք նրանց ընդհանրապես չէինք փնտրում»։

Թեման շարունակում է Ադրբեջանի ՊԱԿ-ի 5-րդ (գաղափարական) բաժնի նախկին պետ Ռամիզ Մամեդզադեն․

«Անկեղծ ասած՝ մենք (այլախոհները) ավելի շատ օգնեցինք նրանց, քան պատժեցինք։ Hիշում եմ մի քանի բնորոշ դեպքեր։Առաջինը Բախտիար Վահաբզադեի հետ էր։ Նրա պոեզիան բացահայտորեն արտահայտում էր այն ժամանակ այսպես կոչված ազգայնական մոտիվները։Հեյդար Ալիեւիչը գիտեր` ես մտերիմ եմ գրողների եւ նկարիչների հետ։

«Գործիր Բախտիարի հետ», - ասաց նա։

Ես կարդացի զեկույցներում մեջբերված բանաստեղծությունները, վերլուծեցի դրանք եւ առաջարկեցի Հեյդար Ալիեւիչին.«Հեյդար Ալիեւիչ, եկեք միասին կարդանք այս բանաստեղությունները։ Որտե՞ղ է այստեղ ազգայնականությունը։ Մի՞թե մենք էլ նույն կերպ չենք մտածում»։

Մենք հրավիրեցինք բանաստեղծին եւ մոտ երկու ժամ զրուցեցինք նրա հետ։ Զրւյցից հետո ես զեկույց գրեցի Հեյդար Ալիեւին՝ նշելով, որ քննարկումը դրական արդյունքներ է տվել, եւ, ավելին` մենք կարող ենք օգտագործել Վահաբզադեի կարողությունները որոշ միջազգային միջոցառումների ժամանակ։ Դրանից առաջ նրան որոշ ժամանակով արգելվել էր արտասահման մեկնել։

Բախտիարը ցանկանում էր Բաքու հրավիրել Գերմանիայում բնակվող հայտնի թուրք բանաստեղծ Ահմեդ Շիմիդեին։ Սա երկար ժամանակ հետաձգվեց։ Մեր զրույցի ընթացքում, երբ նա նշեց Շիմիդեին հրավիրելու մասին, ես հարցրի.«Արդյո՞ք Ադրբեջանը կշահի դրանից»։

«Անկասկած», - պատասխանեց նա։

Շիմիդեն Բախտիարի հրավերով բազմիցս եկել է Ադրբեջան, ծանոթացել մեր երկրին, Գերմանիայում պատմել Ադրբեջանի մասին։ Մենք միշտ համարել ենք՝ անձնական շփումը Հանրապետության հեղինակությունն է։

Օրինակ Խալիլ Ռզայի դեպքը:Ի տարբերություն Բախտիար Վագաբզադեի, Խալիլ Ռզուի վրա 1968 թ-ին գաղտնի գործ է հարուցվել եւ նույնպես ազգայնականության կասկածանքով։ Ես բանաստեղծին կանչեցի ԿԳԲ: Մենք երկար զրույց ունեցանք նրա հետ։ Արյունքում մենք փոխհամաձայնության եկանք՝ նա մի քիչ ավելի զգույշ կլինի արտահայտոթյուններում։ Ես անկեղծ ասացի նրան:

- Դուք իզուր եք կարծում, որ խորհրդային կառավարությունը, Ադրբեջանի կառավարությունը, կոմունիստական կուսակցությունը դեմ են Ադրբեջանի միավորմանը, դեմ են Թուրքիային: Խոսքը դրա մասին չէ։ Պարզապես ժամանակը դեռ չի եկել, այդ գործընթացը պետք է պատմականորեն հասունանա։

Մի խոսքով, մենք բաժանվեցինք նրա հետ որպես ընկերներ։ Ես, ինչպես միշտ, Հեյդար Ալիեւիչի անունով զեկույց եմ կազմել, որում գրել եմ, որ այստեղ հանցագործություն չեմ տեսնում։ Նա վերեւից նշան դրեց, նման բանաձեւից հետո գործը համարվում է փակված…

Հեյդար Ալիեւիչն ասում էր՝ հին չեկիստները սովոր են ամեն առիթով մարդկանց կալանավորել, նստեցնել, իսկ հիմա այլ ժամնակներ են, գործի նկատմամբ նոր մոտեցում է պահանջվում։ ԿԳԲ-ի գլխին կանգնած լիներ ստալինյան «դպրոցի» մարդը, Ադրբեջանում մտավորականության հետ կապված իրավիճակը բոլորովին այլ կլիներ։ Կուսակցական-սովետկան աշխատողների նոր սերունդը ճիշտ հասկացավ խնդիրների ծագումը: Այո, տեսականորեն, գաղափարապես նրանք իսկական խորհրդային մարդիկ էին։ Նրանք ամեն ինչ անում էին խորհրդային իշխանությունն ամրապնդելու, նրա հեղինակությունը բարձրացնելու համար։ Դրա համար էլ նախընտրում էին գործել կանխարգելիչ միջոցառումներով՝ հասկանալով, որ ռեպրեսիվ մեթոդները կարող են իշխանությունից վանել բնակչության ինչ-որ մասին»։

Ըստ տարածված լեգենդի՝ 70-ականների կեսերին Հեյդար Ալիեւին իր մոտ է կանչել Միխայիլ Անդրեեւիչ Սուսլովը, որը Քաղբյուրոյում պատասխանատու էր գաղափարախոսության համար, կուսակցության երկրորդ մարդն էր, եւ նրանց միջեւ տեղի է ունեցել ահա այսպիսի երկխոսություն:

- Հեյդար Ալիեւիչ, ինչպե՞ս է հանրապետությունում իրավիճակը հակասովետական այլախոհների հետ:

- Գործերը հիանալի են, Միխայիլ Անդրեեւիչ: Նրանք չկան:

- Ոչ մեկ։

- Այդպես հաստատ։ Ոչ մեկը չի հայտնաբերվել:

- Բայց մեկն, այնուամենայնիվ, կա։

- Ո՞վ է, Միխայիլ Անդրեեւիչ:

– Եթե ոչ մի հակասովետական չի հայտնաբերվել, ապա մեկը հաստատ կա, եւ դա Դուք եք, Հեյդար Ալիեւիչ։

Ակնարկը հասկացվել է․ եւ Ադրբեջանում անմիջապես ի հայտ եկավ իսկական հակասովետական այլախոհ՝ ի դեմս Աբուլֆազ Ալիեւի, Ադրբեջանի պետական համալսարանի պատմության դասախոսի (նա 1980-ականներին վերցրել է Էլչիբեյ ազգանունը), որը ծագումով Քելեքի լեռնային գյուղից էր։ 1975 թ-ին նրան դատապարտել են 1,5 տարվա ազատազրկման հակասովետական հոդվածով, նըդ որում՝ դատավարությունը տեւել է ընդամենը չորս օր, ամբաստանյալը հրաժարվել է փաստաբանից՝ պաթոսային ճառեր հնչեցնելով Ադրբեջանի ազատագրման մասին։ Բավական արագ նրան ազատ արձակեցին պայմանական վաղաժամկետ ազատմամբ (փաստ չէ, որ նա ընդհանրապես գաղութում էր), նոր բնակարան տվեցին Բաքվում, պաշտոն Ադրբեջանական ԽՍՀ Գիտությունների ակադեմիայում։ Ազեր Մուրսալիեւը գրել է․ «...Աբուլֆազ Էլչիբեյի խոստովանությամբ, նա, ով լավագույն զգացմունքները չէր տածում իր իխշանական հայրենակցի հանդեպ (Հ.Ալիեւը, ինչպես եւ Ա. Էլչիբեյը, ծնունդով Նախիջեւանից) մինչեւ 70-ականների կեսերին ձերբակալվելը, դրանից հետո արմատապես փոխեց իր վերաբերմունքը նրա հանդեպ։ Համենայնդեպս, որոշ ժամանակ ապագա նախագահի տանը պատվավոր տեղերում երկու լուսանկար կար՝ Թուրքիայի առաջին նախագահ Քեմալ Աթաթուրքի եւ .. Հեյդար Ալիեւի»։  Ադրբեջանում քչերն էին կասկածում, որ Էլչիբեյն Ալիեւի մարդն է, որը, բառացիորեն, նշանակվել էր Ադրբեջանական ԽՍՀ-ի գլխավոր եւ միակ այլախոհ:Այդ պատվավոր կարգավիճակը միանգամայն օգտակար եղավ վերակառուցման ժամանակ, երբ նա, անայլընտրանքային հիմունքներով, ճեղքվեց Ադրբեջանի Ժողովրդական ճակատի առաջնորդների մեջ՝ հետ մղելով պակաս արմատական, չափավոր ազգայնական թեւի ներկայացուցիչներին։ 1993 թ-ի ամռանը, ներքին զինված դիմակայության թեժ պահին, Էլչիբեյը, որն այն ժամանակ լիովին ցույց էր տալիս իր լիակատար սնանկությունը որպես պետության ղեկավար, անսպասելիորեն փախավ Բաքվից Նախիջեւան, իսկ հետո՝ Թուրքիա՝ պաշտոնը թողնելով իր հայրենակից Հեյդար Ալիեւին, ում հետ հանդիպում էր այդ իրադաձություններից կարճ ժամանակ առաջ…

Այսպիսով, Իլհամ Ալիեւն իր բացահայտումներում հազիվ թե խղճին դեմ է գնում. «ռուս-հայկական օկուպացիայի» դեմ պայքարն իրականում սկսվել է 1950-ականների կեսերից՝ աջակցություն ստանալով տեղի էլիտաների կողմից եւ հմտորեն հարմարվելով խրուշչովյան «ձնհալի» եւ բրեժնեւյան «լճացման» պայմաններին։

Ալեքսեյ Բալիեւ

Աղբյուրը՝ vpoanalytics.com-ի

Թարգմանությունը՝ Գայանե Մանուկյանի