Արցախցիների ամենակարևոր հիմնախնդիրները (մասնագիտական վերլուծություն)

Հարգելի ընկերներ, հրապարակային խոսքով հանդես եմ գալիս` հաշվի առնելով մեր` արցախցիներիս ներկայիս, մեղմ ասած, ծանր իրավիճակը, ապագայի նկատմամբ անորոշությունը և այդ խնդիրների լուծման ուղղությամբ ՀՀ կառավարության կոնկրետ քայլերի բացակայությունը: Այս պնդմանը հանգել եմ շուրջ 16 ամիս պետական մարմինների ղեկավարներին բազմաթիվ դիմումներ ուղղելուց, նրանց հետ հանդիպումներ ունենալուց, նրանց ուղղված բանավոր և գրավոր առաջարկությունները նրանց կողմից անտեսվելուց կամ արհեստական ձգձգումներ անելուց հետո:

Նշեմ, որ արցախցիների` իրենց հազարամյա բնօրրանից բռնի տեղահանումից, էթնիկ զտումից անցել է 16 ամիս, իսկ այս ամիսների ընթացքում մեզ` արցախցիներիս, զբաղեցրել են ՀՀ անձնագրային բաժանմունքների հերթերում անվերջ կանգնելով, այս պետական մարմնից մեկ այլ մարմին ուղարկելով, «50-հազարներ»-ը տալու կամ չտալու հայտարարություններով, «Լեռնային Ղարաբաղից բռնի տեղահանված ընտանիքների բնակարանային ապահովման պետական աջակցության» ծրագրի «անվերջ» քննարկումներով (3 մլն դրամը 4մլն դարձնելը, 4 մլն-ը 5 մլն դրամ դարձնելը)` վերջում որոշ շրջանակների կողմից տարածելով այն թեզը, որ արցախցիները ուզում են միայն Երևանում ապրել: Նաև` ոչ պետական կառույցների` ՄԱԿ-ի, Կարմիր Խաչի կամ այլ ՀԿ-ների կամ հիմնադրամների կողմից «անվերջ թվացող» դասընթացներով:

Հաշվի առնելով իմ մասնագիտական (տնտեսագիտական) հմտությունները և փորձը, շփումները Արցախի և ՀՀ հմուտ մասնագետների հետ` կարող եմ պնդել և նշել արցախցիների ամենակարևոր հիմնախնդիրները`

1. կայուն եկամտի խնդիր, դա կլինի աշխատավարձի տեսքով թե փոքր ու միջին բիզնեսով, ագրոբիզնեսով, ֆերմերային տնտեսությամբ զբաղվելով, թե ուժային մարմիններում ծառայելով: Այն կարող է լինել թե´ Շիրակում, թե´ Սյունիքում, թե´ Լոռիում, թե´ Երևանում: Ճիշտ պետական քաղաքականություն ու ցանկություն ունենալու դեպքում խնդիրը լուծելի է,

2. բնակարանային ապահովություն, որի աշխարհագրական տեղադրությունը կախված է վերոնշյալ 1-ին խնդրի լուծման քաղաքականությունից: Կայուն եկամուտ ունենալն է թույլ տալու օգտվել բնակարանային ապահովման ծրագրից, քանի որ ծրագիրը իրականացվում է առևտրային բանկերով, իսկ բանկերի հետ իրավահարաբերություններն առանց եկամուտի դատապարտված են ձախողման: Հաշվի առնելով, որ արցախցիների կեսը ապրել է առանձնատներում և ունեցել է լրացուցիչ եկամուտ (փոքր տնային տնտեսություն վարելով)` միանշանակ բնակապահովման ծրագրին առանց այդ նույն ծրագրի` «անհատական բնակելի տան կառուցման» բաղադրիչի լավացման անհնար է հասնել: Նաև լրացուցիչ շինարարության խթանումը հնարավորություն է տալու բնակարանների առուվաճառքի շուկայում գները կարգավորել և թույլ չտալ արհեստականորեն բարձրացնել` պայմանավորված այս ծրագրի պահանջարկով, ինչպես նաև խթանելու ու զարգացնելու է ՀՀ տնտեսությունը:

Այսօր Սյունիքի մարզում պետական մրցույթի շրջանակում կատարվող 1 առանձնատան շինարարությունը ՀՀ պետական բյուջեի վրա նստում է մոտ 32.5 մլն ՀՀ դրամ: Հաշվի առնելով, որ Արցախի մեկ ընտանիքի միջինացված գործակիցը մոտ 3.5 է` անհնար է ծրագրում նշված գումարներով (3, 4 կամ 5 մլն-ով) կառուցել անհատական բնակելի տուն: Ավելորդ եմ համարում, բայց լրացուցիչ կնշեմ` մինչև ընտանիքը ապահովված չէ բնակարանով, այդ ընտանիքի բոլոր ադամները պետք է ստանան 40+10 հազար ՀՀ դրամ պետական աջակցությունը՝ կեցության և այլ ծախսերը հոգալու նպատակով: Հավելեմ, որ այս տրվող գումարները, որոշ պաշտոնյաների բնորոշմամբ «միլիարդները», ոչ թե մտնում են բռնի տեղահանված արցախցիների գրպանները, այլ, վճարելով բնակվարձի և այլ ծախսերի դիմաց, մտնում են ՀՀ-ում բնակվող տեղի քաղաքացիների գրպանները, որը մուլտիպլիկացիոն էֆեկտ տալով` աշխուժացնում է ՀՀ տնտեսությունը և գեներացնում տնտեսական աճ ու լրացուցիչ հարկեր:

Վերոնշյալ կետերում նշեցի 2 կարևոր հիմնախնդիրներ: 1-ին կետի` կայուն եկամուտ ունենալու խնդրի լուծման իմ տեսլականն ու առաջարկությունները հրապարակային թվարկում եմ`

1. Արցախում ուժային մարմիններում ծառայած անձանց անխոչընդոտ ծառայության ընդունում ՀՀ ուժային մարմիններում` զուգահեռ ապահովելով բնակապահովման բաղադրիչը: «Անխոչընդոտ» նշանակում է, օրինակ, այսպես կոչված «քաղաքացիության» հարցը ոչ թե պետք է ՀՀ Զինված ուժերի ծառայողը լուծի, որին արհեստականորեն դարձրել են «ոչ քաղաքացի», այլ այդ ուժային մարմինը: Այսինքն, արցախցի նախկին ծառայողը, այցելելով ՀՀ-ում ուժային գերատեսչություն, մեկ դիմումով պետք է լուծի և´ քաղաքացիության, և´ զինկոմիսարիատի, և´ նաև այսպես կոչված այլ հարցումների հարցը և ընդունվի ծառայության «մեկ պատուհան» սկզբունքով: Այսինքն, այդ գերատեսչություններում պետք է ստեղծվեն միջգերատեսչական հանձնաժողովներ, որոնք տեղում կլուծեն միմյանց միջև առաջացած հարցերը, ոչ թե ինչպես հիմա են անում. պատերազմների մասնակից զինծառայողին մեկ մարմնից ուղարկում են մեկ այլ մարմին` մինչև որ անձը հիասթափվի և հրաժարվի կրկին ծառայության անցնելու մտադրությունից:

2. Կայուն եկամուտ ունենալ փոքր ու միջին բիզնեսով (ՓՄՁ), ագրոբիզնեսով, ֆերմերային տնտեսությամբ զբաղվելով`

2.1 ՀՀ Էկոնոմիկայի նախարարության կողմից 2023թ վերջին մշակվել է Կառավարության որոշման նախագիծ «Սկսնակ եվ փոքր ձեռներեցներին աջակցության միջոցառումները հաստատելու վերաբերյալ» (հղումը` https://www.e-draft.am/projects/7027), և այն հրապարակվել է 2024թ. մարտին: Այն վերաբերում էր ՀՀ-ում «ՓՄՁ սուբյեկտների համար ձեռնարկատիրական զարգացման դասընթացների մասնակցության վճարի փոխհատուցմանը, արտոնյալ պայմաններով վարկերի տրամադրմանն ու հովանոցային մեխանիզմով պետական երաշխիքների տրամադրմանը՝ այդ ձևով նպաստելով աճի ներուժ ունեցող ՓՄՁ սուբյեկտների ընդլայնմանը և մրցունակության բարձրացմանը, ներառելով նաև Արցախից բռնի տեղահանված անձանց»: Հանրային հեռուստատեսության և Էկոնոմիկայի նախարարության կողմից այն լուսաբանվել է 2024թ. մայիս ամսին (հղումները` https://www.facebook.com/watch/?v=2188226671512454&rdid=fjFYTDIphmMogj0r

https://www.youtube.com/watch?v=bnxkQtDoX3k): Բայց այս նախագիծը այդպես էլ մնաց որպես նախագիծ և Կառավարության որոշում չդարձավ` չնայած որ պետական բյուջեով գումարներ էին նախատեսված և լուսաբանվում էր ծրագրի շուտափույթ մեկնարկի մասին: Այս նախագիծը լրիվությամբ լուծում էր Արցախից բռնի տեղահանված այն անձանց խնդիրները, ովքեր որոշել են զբաղվել ՓՄՁ-ով ՀՀ-ում:

Ուստի, առաջարկում եմ Կառավարությանը տվյալ խնդրի շրջանակում վերոնշյալ նախագծի ընդունման գործուն քայլեր իրականացնել:

2.2 Տարբեր ՀՀ առևտրային բանկեր 2024թ. ընթացքում ստացել են ֆինանսական միջոցներ եվրոպական, ամերիկյան և այլ կառույցներից` ՀՀ-ում ՓՄՁ-ներին և գրավի առարկա չունեցող թիրախային անձանց վարկավորելու համար (ըստ բաց աղբյուրներից ստացված ինֆորմացիայի` այդ ծրագրերում թիրախային անձինք են` կանայք, երիտասարդները, գյուղաբնակները, ներգաղթյալները): Բռնի տեղահանված արցախցիները, ովքեր որոշել են զբաղվել ՓՄՁ-ով, լիարժեք համարվում են տվյալ ծրագրերի շահառուներ: Ուստի, առաջարկում եմ Կառավարությանը տվյալ ծրագրերի շրջանակում բանակցել ՀՀ առևտրային բանկերի հետ և ՀՀ պետական բյուջեից սուբսիդավորել առնվազն 14 տոկոսային կետով` շեշտը դնելով արտադրության ճյուղերին և համայնքներում հիմնվող բիզնեսների վրա:

2.3 Արցախում գյուղատնտեսությունը բավականին զարգացած էր: Որոշ ճյուղեր, նույնիսկ մի քանի անգամ, տեխնոլոգիապես զարգացած էին, քան ՀՀ-ում: Բնակչության ստվար զանգվածը զբաղվում էր գյուղատնտեսական գործունեությամբ: Հաշվի առնելով արցախցիների փորձը գյուղատնտեսության մեջ` անհրաժեշտություն է առաջանում նրանց ներուժի օգտագործումը ՀՀ-ում:

Բայց հարց է առաջանում` որտե՞ղ կարող են արցախցիները գյուղատնտեսությամբ զբաղվել, քանի որ ՀՀ վարելահողերի հողային ֆոնդը զբաղեցված է և սեփականաշնորհված: Ճիշտ է, կան մասնագետների պնդումներ, որ 200-220 հազ. հա վարելահող սեփականաշնորհված է, բայց գտնվում է անմշակ վիճակում: Բացի դրանից, սեփականատերերը մահացած են և նույնիսկ ժառանգություն չի ընդունվել: Այս վարելահողերի ֆոնդը մասնատված ու խնդրահարույց է և անհրաժեշտ են տարիներ, որպեսզի այդ հարցերը լուծվեն: Այստեղ հարց է առաջանում` որտեղի՞ց հող գտնել:

Այս խնդրի լուծման համար մեզ կարող է օգնել ՀՀ-ում վարելահողերի ֆոնդի ավելացումը` ի հաշիվ քարքարոտ արոտավայրերի և գյուղատնտեսական այլ նշանակության հողերի, որոնք հիմնականում հանդիսանում են պետական սեփականություն և կազմում եմ հազարավոր հեկտարներ: Նմանատիպ ծրագիր` հողերի մելորացման, եղել է Խորհրդային Հայաստանի ժամանակ և այժմ կա զարգացած երկրներում: Նույնիսկ այս ծրագրի համար կարելի է երկարաժամկետ ֆինանսական միջոցներ ներգրավել Միջազգային բանկից կամ այլ միջազգային ֆինանսական կառույցներից:

Ուստի, առաջարկում եմ Կառավարությանը տվյալ խնդրի շրջանակում համայնքապատկան հողերում կատարել հողերի բարելավման միջոցառումներ և այն տրամադրել Լեռնային Ղարաբաղից բռնի տեղահանված անձանց, որի վրա պետության կողմից սահմանված նախապայմաններով արցախցիները կզբաղվեն ինտենսիվ գյուղատնտեսությամբ:

Բոլոր տնտեսական ծրագրերում, որոնք իրականացվում են ՀՀ Էկոնոմիկայի նախարարության կողմից, առաջին քայլը վարկունակության որոշումն է, որն իրականացվում է ՀՀ առևտրային բանկերի կողմից: Արցախից բռնի տեղահանվածները վարկունակության խնդիր ունեն: Բացի դրանից, փախստականի կարգավիճակը հենց բացասաբար է անդրադառնում բիզնես վարկի տրամադրման հարցում: Նշանակում է, Արցախից բռնի տեղահանված անձանց համար այդ ծրագրերը անհասանելի են:

Հավելեմ, որ ես այս առաջարկությունները հանրային բարձրացնում եմ, որպեսզի Արցախից բռնի տեղահանված իմ հայրենակիցները, ինչու չէ նաև ՀՀ-ում ապրող հայրենակիցներս (իմ առաջարկները հնարավոր է օգտագործել ու տարածել նաև ՀՀ-ում բնակվող այլ սոցիալական խմբերի վրա), կարողանան օգտվել և այսքանից հետո արժանապատիվ ապրել գոնե միշտ իրենց հայրենիքը համարող ՀՀ-ում, այլ ոչ թե օտար ափերում: Խնդրում եմ, իմ առաջարկները չընկալել որպես անձնական խնդրանք և տարբեր ուղիներով չառաջարկել անհատական մոտեցումներ ու լուծումներ. ես ու իմ շրջապատը մեր ունեցած գիտելիքներով, փորձով ու մարդկային հատկանիշներով դժվարությամբ, բայց կարողանում ենք և կարողանալու ենք լուծել մեր անհատական խնդիրները:

Վերոնշյալ առաջարկներս հանրային ձևով ուզում եմ բարձրացնել` խնդրելով նաև ԶԼՄ-ին, հասարակական կազմակերպություններին, իրավապաշտպան մարմիններին, շահագրգիռ այլ կողմերին, որպեսզի հազարավոր փախստականներին վերաբերող վերոնշյալ խնդիրները, մեր առաջարկները լուսաբանեն և հարցը բարձրացնեն տարբեր մարմիններում: Ցանկանում եմ նշել, որ մասնագիտական խմբով պատրաստ ենք քննարկել վերոնշյալ կետերը, ավելի մանրամասն ներկայացնել առկա խնդիրները և դրանց լուծման ուղիները:

ՀՀ կառավարություն ՀՀ էկոնոմիկայի նախարարություն ՀՀ աշխատանքի և սոցիալական հարցերի նախարարություն ՀՀ Մարդու իրավունքների պաշտպան - Human Rights Defender of Armenia Ազատություն ռադիոկայան Հետք CivilNet Առաջին ալիք Լուրեր

Արամ Վերդյան

Dear friends, I am making a public speech considering the current, to put it mildly, difficult situation of the people of Artsakh, the uncertainty regarding the future and the lack of concrete steps taken by the RA government to solve these problems. I have come to this conclusion after about 16 months of sending numerous applications to the heads of state bodies, having meetings with them, having verbal and written proposals addressed to them ignored or artificially delayed. I would like to note that 16 months have passed since the forced displacement of the people of Artsakh from their thousand-year-old homeland, ethnic cleansing, and during these months, we, the people of Artsakh, have been busy endlessly standing in lines at the passport offices of the Republic of Armenia, being sent from one state body to another, with statements about whether or not to give the “50 thousand” drams, with “endless” discussions about the “State Support for Housing Provision for families forcibly displaced from Nagorno-Karabakh” program (turning 3 million drams into 4 million, turning 4 million into 5 million drams), and finally, with the thesis spread by certain circles that the people of Artsakh only want to live in Yerevan. Also, with “seemingly endless” training courses by non-state structures such as the UN, the Red Cross, or other NGOs or foundations.

Taking into account my professional (economic) skills and experience, contacts with skilled specialists from Artsakh and the Republic of Armenia, I can state and mention the most important problems of the people of Artsakh:

1. The problem of stable income, it will be in the form of a salary, or by engaging in small and medium business, agribusiness, farming, or serving in the security forces. It can be either in Shirak or Syunik or Lori or Yerevan. With the right state policy and desire, the problem is solvable.

2. Housing provision, the geographical location of which depends on the policy of solving the above-mentioned problem. Having a stable income will allow you to take advantage of the housing provision program, because the program is implemented by commercial banks, and legal relations with banks without income are doomed to failure. Taking into account that half of the people of Artsakh lived in private houses and had additional income (by running a small household), it is definitely impossible to achieve the housing provision program without improving the component of the same program - the construction of an individual residential house. Also, the promotion of additional construction will provide an opportunity to regulate the prices in the housing market and prevent them from artificially increasing due to the demand of this project, as well as promote and develop the economy of Armenia.

Today, the construction of 1 private house in Syunik marz within the framework of the state tender costs about 32.5 million AMD on the RA state budget. Taking into account that the average coefficient of one family in Artsakh is about 3.5, it is impossible to build an individual residential house with the amounts specified in the program (3, 4 or 5 million AMD). I consider it unnecessary, but I will additionally note that until the family is provided with an apartment, all members of that family should receive 40+10 thousand AMD state support to cover living and other expenses. I would like to add that these given sums, defined as "billions" by some officials, do not go into the pockets of forcibly displaced people of Artsakh, but, paying rent and other expenses, go into the pockets of local citizens living in RA, which gives a multiplier effect, revitalizing the RA economy and generating economic growth and additional taxes.

In the above points, I mentioned 2 important issues. I publicly list my vision and proposals for solving the problem of point 1, having a stable income:

1. Unhindered admission of persons who served in the security forces in Artsakh to service in the RA security (force) structures, while simultaneously ensuring the housing component. "Unhindered" means, for example, the issue of so-called "citizenship" should not be resolved by the RA Armed (Security) forces officer, who was artificially made a "non-citizen", but by that force body. That is, a former Artsakh serviceman, visiting a law enforcement agency in the RA, should resolve both the issue of citizenship, the military commissariat, and other so-called inquiries with one application and be accepted into the service on the principle of “one window.” That is, interdepartmental commissions should be created in those agencies, which will resolve the issues that have arisen between them on the spot, not as they do now. A soldier participating in wars is sent from one body to another until the person becomes disillusioned and refuses to re-enlist.

2. Have a stable income by engaging in small and medium businesses (SMEs), agribusiness, and farming:

2.1 At the end of 2023, the Ministry of Economy of the Republic of Armenia developed a draft Government Decision on “Approving measures to support start-ups and small entrepreneurs” (link: https://www.e-draft.am/projects/7027), and it was published in March 2024. It concerned “reimbursement of participation fees for entrepreneurial development courses for SME entities in the Republic of Armenia, provision of loans on preferential terms, and provision of state guarantees through an umbrella mechanism, contributing to the expansion and increase in competitiveness of SME entities with growth potential, including forcibly displaced persons from Artsakh.” It was covered by the Public Television and the Ministry of Economy in May 2024 (links: https://www.facebook.com/watch/?v=2188226671512454&rdid=fjFYTDIphmMogj0r

https://www.youtube.com/watch?v=bnxkQtDoX3k). But this project remained as a project and did not become a Government decision, although funds were allocated in the state budget and coverage was given about the early launch of the project. This project would fully solve the problems of those people forcibly displaced from Artsakh who have decided to engage in SME in the Republic of Armenia.

Therefore, I suggest to the Government to take effective steps to adopt the above-mentioned project within the framework of the given problem.

2.2 Various commercial banks of the Republic of Armenia received financial resources from European, American and other institutions in 2024 to lend to SMEs and target groups without collateral in the Republic of Armenia (according to information received from open sources, the target groups in these programs are women, youth, rural residents, immigrants). Forcibly displaced Artsakh residents who have decided to engage in SMEs are considered full beneficiaries of these programs. Therefore, I propose the Government negotiate with the commercial banks of the Republic of Armenia within the framework of these programs and subsidize them from the state budget of the Republic of Armenia by at least 14 percentage points, emphasizing production sectors and businesses based in communities.

2.3 Agriculture in Artsakh was quite developed. Some branches were even several times more technologically advanced than in the Republic of Armenia. A large part of the population was engaged in agricultural activities. Taking into account the experience of the people of Artsakh in agriculture, it is necessary to use their potential in the Republic of Armenia. But the question arises: where can the people of Artsakh engage in agriculture, since the land fund of the arable lands of the Republic of Armenia is occupied and privatized. There are claims by experts that 200-220 thousand ha of arable land is privatized, but is in an uncultivated state. In addition, the owners are dead and even inheritance has not been accepted. This arable land fund is fragmented and problematic and it will take years to resolve these issues. Here the question arises: where to find land? To solve this problem, the increase of the arable land fund in RA can help us, at the expense of stony pastures and other agricultural lands, which are mainly state property and amount to thousands of hectares. A similar program for land improvement existed in Soviet Armenia and is now available in developed countries. Even for this program, long-term financial resources can be attracted from the World Bank or other international financial institutions. Therefore, I propose to the Government to carry out land improvement measures on community-owned lands within the framework of this problem and provide them to forcibly displaced persons from Nagorno-Karabakh, on which, under the preconditions set by the state, the people of Artsakh will engage in intensive agriculture.

In all economic programs implemented by the Ministry of Economy of the Republic of Armenia, the first step is the determination of creditworthiness, which is carried out by commercial banks of the Republic of Armenia. The people forcibly displaced from Artsakh have a creditworthiness problem. In addition, the refugee status itself negatively affects the provision of business loans. It means that these programs are not available for people forcibly displaced from Artsakh.

I would like to add that I am raising these suggestions publicly so that my compatriots who were forcibly displaced from Artsakh, and why not also my compatriots living in the Republic of Armenia (my suggestions can also be used and extended to other social groups living in the Republic of Armenia), can benefit from them and live with dignity after all this, at least in the Republic of Armenia, which they always consider their homeland, and not on foreign shores. Please do not perceive my suggestions as a personal request and do not offer individual approaches and solutions through various channels. With our knowledge, experience and human qualities, I and my friends with difficulty, but are able and will be able to solve our individual problems.

I would like to raise the above-mentioned proposals publicly, also asking the media, non-governmental organizations, human rights bodies, and other interested parties to cover the above-mentioned issues concerning thousands of refugees, our proposals, and raise the issue in various bodies. I would like to note that our professional group is ready to discuss the above-mentioned points, present the existing problems in more detail and the ways of their solution.

Aram Verdyan