Արցախում Ադրբեջանի կողմից իրականացվող էկոցիդը․ մաս 2-րդ

2020 ԹՎԱԿԱՆԻ ՆՈՅԵՄԲԵՐԻ 10-ԻՑ ՄԻՆՉԵՎ 2022 ԹՎԱԿԱՆԻ ԴԵԿՏԵՄԲԵՐԻ 11-Ն ԸՆԿԱԾ ԺԱՄԱՆԱԿԱՀԱՏՎԱԾ

Կենսաբազմազանության մասին կոնվենցիայի կողմերի 17-րդ համաժողովի՝ COP17-ի շրջանակներում, Արցախի մշակութային ժառանգության օմբուդսմենի գրասենյակը նախաձեռնում է հրապարակումների շարք՝ նպատակ ունենալով միջազգային հանրության ուշադրությունը հրավիրել Արցախում Ադրբեջանի կողմից իրականացված և շարունակվող բնապահպանական խախտումների ու էկոցիդի հնարավոր դրսևորումների վրա, փաստագրել դրանց հետևանքները և բարձրացնել պատասխանատվության ու արդարության վերականգնման հարցերը։

Այս նախաձեռնության նպատակն է ոչ միայն արձանագրել բնական միջավայրին հասցված վնասները, այլև ուսումնասիրել դրանց հնարավոր երկարաժամկետ հետևանքները, բարձրացնել միջազգային հանրության իրազեկվածությունը և պահանջել հետևողական, թափանցիկ ու մասնագիտական քննություն։ Բնապահպանական խնդիրների ուսումնասիրությունը պետք է հիմնված լինի փաստերի, գիտական մեթոդների, անկախ փորձագիտական գնահատումների և միջազգային իրավունքի համապատասխան սկզբունքների վրա։

Բնության դեմ ուղղված գործողությունները չեն կարող քողարկվել շինարարության, վերակառուցման կամ ենթակառուցվածքների զարգացման անվան տակ։

Ադրբեջանի կողմից ժամանակավորապես բռնազավթված Արցախի Հանրապետության տարածքում իրականացվող լայնածավալ շինարարական և ենթակառուցվածքային աշխատանքները լուրջ մտահոգություններ են առաջացնում տարածաշրջանի բնական միջավայրի պահպանության տեսանկյունից։ Նման աշխատանքները կարող են հանգեցնել բնական էկոհամակարգերի ոչնչացմանը, մասնատմանը կամ էական փոփոխությանը։ Դրանց բնապահպանական հետևանքները պահանջում են անկախ ուսումնասիրություն, պատշաճ փաստագրում և հանրային վերահսկողություն։

Այս գործընթացի վերաբերյալ առկա մտահոգություններն ընդգրկում են մի շարք լրջագույն բնապահպանական և մշակութային խնդիրներ, որոնք անհրաժեշտ է ուսումնասիրել ամբողջական և համակարգված մոտեցմամբ։

1. Անտառահատումներ և բնական լանդշաֆտների արմատական փոփոխություն

Նոր ճանապարհների, թունելների, օդանավակայանների և ռազմական ենթակառուցվածքների կառուցման ընթացքում իրականացվող աշխատանքները վտանգում են Արցախի անտառային տարածքները, խաթարում հողային շերտերը, փոփոխում բնական ռելիեֆը և վնաս հասցնում երկար ժամանակի ընթացքում ձևավորված էկոհամակարգերին։

Անտառների ոչնչացումը պարզապես ծառերի կորուստ չէ։ Այն հանգեցնում է հողերի էրոզիայի վտանգի մեծացման, ջրային ռեժիմի փոփոխության, բնական կենսամիջավայրերի մասնատման և կլիմայական հավասարակշռության խաթարման։ Անտառային էկոհամակարգերի վրա նման միջամտությունների հետևանքները կարող են պահպանվել տասնամյակներ շարունակ՝ նույնիսկ շինարարական աշխատանքների ավարտից հետո։

Անտառների կորուստը միայն տվյալ տարածքի խնդիրը չէ․ այն կարող է խաթարել ամբողջ տարածաշրջանի բնապահպանական հավասարակշռությունը։

Հետևաբար, անտառային տարածքներում իրականացվող ցանկացած լայնածավալ միջամտություն պետք է ուղեկցվի բնապահպանական ազդեցության պատշաճ գնահատմամբ, մասնագիտական վերահսկողությամբ և վնասների կանխարգելման կամ նվազեցման միջոցառումներով։

2. Կենսաբազմազանության ոչնչացման վտանգ

Ծանր տեխնիկայի անվերահսկելի կիրառումը, անտառային գոտիների վերացումը և բնական տարածքների մասնատումը լուրջ վտանգներ են ստեղծում տարածաշրջանի բուսական ու կենդանական աշխարհի համար։ Նման միջամտությունները կարող են սահմանափակել կենդանիների բնական տեղաշարժը, խաթարել բազմացման պայմանները և ոչնչացնել բազմաթիվ տեսակների կենսամիջավայրերը։

Կենսաբազմազանության կորուստը չի սահմանափակվում մեկ առանձին տարածքով։ Էկոհամակարգերի փոխկապակցվածության պատճառով մեկ հատվածում իրականացված ավերիչ միջամտությունը կարող է բացասական հետևանքներ առաջացնել նաև հարակից տարածքներում՝ խաթարելով բնական համակարգերի ամբողջականությունը։

Հատկապես մտահոգիչ է այն հանգամանքը, որ առանց պատշաճ բնապահպանական ուսումնասիրությունների իրականացվող աշխատանքները կարող են հանգեցնել այնպիսի կորուստների, որոնց վերականգնումը չափազանց դժվար կամ գործնականում անհնար կլինի։

Կենսաբազմազանության պահպանումը պահանջում է ոչ միայն առանձին տեսակների պաշտպանություն, այլև դրանց բնական կենսամիջավայրերի, սննդային շղթաների և էկոհամակարգերի փոխկապակցվածության ապահովում։

Բնական միջավայրի ոչնչացումը կարող է անդառնալի հետևանքներ ունենալ ոչ միայն ներկա, այլև ապագա սերունդների համար։

3. «Վերակառուցման» և «զանգվածային թաղումների որոնման» աշխատանքների հետ կապված մշակութային և բնական միջավայրին հասցվող վնասները

«Վերակառուցման», հողային աշխատանքների և «զանգվածային թաղումների որոնման» անվան տակ իրականացվող գործողությունների վերաբերյալ հրապարակումները մտահոգություններ են առաջացնում հայկական պատմական գերեզմանատների, հնագիտական վայրերի և եկեղեցիների շրջակայքի պահպանության առնչությամբ։ Հատուկ տեխնիկայի կիրառմամբ իրականացվող աշխատանքները կարող են վտանգել այդ տարածքների ամբողջականությունը՝ առաջացնելով պատմական ու հնագիտական շերտերի ոչնչացման կամ վնասման վտանգ։

Այս գործողությունների բնույթը, ծավալը և հետևանքները պահանջում են անկախ փաստագրում, հնագիտական մասնագիտական ուսումնասիրություն և համապատասխան փորձագիտական գնահատում։

Նման միջամտությունները մտահոգիչ են ոչ միայն իրենց հնարավոր բնապահպանական հետևանքներով, այլև պատմական հիշողության, հնագիտական շերտերի և մշակութային լանդշաֆտների պահպանության տեսանկյունից։ Պատմական գերեզմանատների ու հուշարձանների ոչնչացումը կարող է հանգեցնել անփոխարինելի տեղեկությունների կորստի՝ ապագա սերունդներին զրկելով անցյալի գիտական ուսումնասիրության հնարավորությունից։

Բնական և մշակութային ժառանգությունը փոխկապակցված արժեքներ են։ Պատմական հուշարձանների շրջակա լանդշաֆտների, գերեզմանատների և հնագիտական տարածքների պահպանությունը պետք է դիտարկվի որպես ընդհանուր ժառանգության պաշտպանության անբաժանելի բաղադրիչ։

Անվերահսկելի շինարարություն՝ առանց բնապահպանական ռիսկերի համապատասխան գնահատման

Ադրբեջանի կողմից ժամանակավորապես բռնազավթված Արցախի Հանրապետության տարածքում մեկնարկած լայնածավալ քաղաքաշինական և ճանապարհաշինական աշխատանքներն ընդգրկել են նաև Շուշիի, Հադրութի և այլ շրջանների անտառային տարածքները՝ հանգեցնելով բնական միջավայրի խաթարման, անտառածածկ տարածքների ոչնչացման և էկոհամակարգերի անդառնալի փոփոխությունների։ Այս գործընթացները մտահոգիչ են ոչ միայն բնապահպանական տեսանկյունից, այլև Արցախի պատմամշակութային ժառանգության պահպանության առումով, քանի որ շինարարական և հողային աշխատանքները հաճախ ուղեկցվում են պատմական հուշարձանների, գերեզմանոցների և այլ մշակութային արժեքների ոչնչացմամբ կամ դրանց պատմական միջավայրի խաթարմամբ։

Այս քաղաքականության հետևանքով ոչնչացվել է Արցախի Հանրապետության Ասկերանի շրջանի Սղնախ գյուղի պատմական գերեզմանոցը, որը հիմնվել է 18-րդ դարի կեսերին և գործել մինչև օկուպացումը։

Նույն ճակատագրին է արժանացել նաև Մեխակավանի Զորավոր Սուրբ Աստվածածին եկեղեցին, որի ոչնչացման փաստը հաստատվել է բրիտանական «Բի-բի-սի» հեռուստաընկերության պատրաստած տեսանյութով։

Ադրբեջանի այս քաղաքականությունը, ցավոք, շարունակվում է նաև մինչ օրս՝ դրսևորվելով Արցախի հայկական պատմամշակութային ժառանգության նկատմամբ իրականացվող հետևողական ոչնչացմամբ և համամարդկային արժեք ներկայացնող բազմաթիվ հուշարձանների վնասմամբ կամ իսպառ վերացմամբ։ Այս գործընթացները վտանգում են ոչ միայն հայկական մշակութային ինքնության նյութական վկայությունները, այլև մարդկության ընդհանուր պատմական հիշողության անբաժանելի մասը կազմող արժեքները։ Միևնույն ժամանակ, նման գործողությունների բնապահպանական ազդեցության գնահատման, անկախ մասնագիտական վերահսկողության և հանրության համար հասանելի, թափանցիկ հաշվետվողականության բացակայությունը կամ անբավարարությունը լուրջ մտահոգություններ է առաջացնում։ Ստեղծված իրավիճակն ընդգծում է միջազգային կառույցների հետևողական ներգրավվածության, փաստերի անկախ փաստագրման և մշակութային ու բնական ժառանգության պահպանության ոլորտում միջազգային պարտավորությունների կատարման նկատմամբ արդյունավետ վերահսկողության անհրաժեշտությունը։

Բնապահպանական ազդեցության գնահատումը ձևական ընթացակարգ չէ։ Այն բնական միջավայրին հասցվող վնասը կանխելու, նվազեցնելու և մեղմելու, ինչպես նաև հնարավոր այլընտրանքային լուծումները գնահատելու կարևոր նախապայման է։

Դարավոր լանդշաֆտների կտրուկ փոփոխությունը կարող է խաթարել բնական հավասարակշռությունը, մեծացնել հողերի դեգրադացման վտանգը և անդառնալիորեն փոխել տարածքների բնապահպանական բնութագրերը։

Ո՞վ է գնահատում այս վնասները։ Ո՞վ է վերահսկում բնական պաշարների օգտագործումը։ Ո՞վ է պատասխանատվություն կրում այն դեպքում, երբ ոչնչացված էկոհամակարգերն այլևս հնարավոր չի լինի վերականգնել։

Այս հարցերը չեն կարող անտեսվել կամ երկրորդական համարվել։ Դրանք վերաբերում են ոչ միայն Արցախի բնական միջավայրի ներկային, այլև տարածաշրջանի ապագային, կենսաբազմազանության պահպանությանը և բնության նկատմամբ պատասխանատու վերաբերմունքի հիմնարար սկզբունքներին։

Բնապահպանական վերահսկողության արդյունավետ մեխանիզմների բացակայությունը կարող է խորացնել արդեն իսկ առկա ռիսկերը՝ դժվարացնելով պատճառված վնասների ժամանակին բացահայտումը, գնահատումը և վերականգնման հնարավորությունների ուսումնասիրությունը։

Հանցագործությունների փաստագրում և անպատժելիության խնդիր

2022 թվականի սեպտեմբերի 5-ին Արցախի դատախազությունը տվյալներ է ներկայացրել Եռակողմ հայտարարությունից մինչև 2022 թվականի սեպտեմբերի 1-ն ընկած ժամանակահատվածում Ադրբեջանի զինված ուժերի կողմից Արցախի Հանրապետության քաղաքացիների նկատմամբ արձանագրված հանցավոր դեպքերի վերաբերյալ։

Հրապարակված տեղեկության համաձայն՝

«2020 թ. նոյեմբերի 9-ի եռակողմ հայտարարությունից մինչև 2022 թ. սեպտեմբերի 1-ը Ադրբեջանի զինված ուժերի կողմից արցախցիների նկատմամբ կատարվել է ընդհանուր 112 հանցագործություն, այդ թվում՝ հրկիզվել է 4 այգի, որոնց կապակցությամբ հարուցվել է 92 քրեական վարույթ»։

Ներկայացված տվյալները վերաբերում են անվտանգության և քաղաքացիների իրավունքների խախտումների մասին հաղորդված դեպքերին։ Այգիների հրկիզման վերաբերյալ տեղեկությունը միաժամանակ ուշադրություն է հրավիրում մասնավոր սեփականության, գյուղատնտեսական ռեսուրսների և բնական միջավայրի պաշտպանության կարևոր խնդրի վրա։

Այգիների հրկիզումը միայն նյութական վնաս չէ։

Այն կարող է հանգեցնել ծառածածկ տարածքների կորստի, հողի որակի վատթարացման, բնական կենսամիջավայրերի խաթարման և մարդկանց՝ իրենց ապրուստի միջոցներից զրկվելու։ Հատկապես գյուղատնտեսությունից կախված համայնքների համար այգիների կորուստը կարող է ունենալ երկարաժամկետ սոցիալ-տնտեսական հետևանքներ։

Յուրաքանչյուր նման դեպք պետք է ուսումնասիրվի առանձին՝ պարզելու դեպքի հանգամանքները, պատճառված վնասի ծավալը և պատասխանատու անձանց հնարավոր մասնակցությունը։

Հանցագործությունների վերաբերյալ հրապարակված տվյալները պահանջում են հետևողական քննություն, իսկ բնապահպանական վնասների դեպքում անհրաժեշտ են նաև մասնագիտական գնահատում, վնասների ամբողջական փաստագրում և վերականգնման հնարավորությունների ուսումնասիրություն։

Պատասխանատվության ապահովումը պետք է հիմնված լինի փաստերի, ապացույցների և պատշաճ իրավական ընթացակարգերի վրա։

2022 թվականի դեկտեմբերի 3. «Բնապահպանական» պատրվակով ճանապարհի փակման դեպքը

03.12.2022

Արցախի տեղեկատվական շտաբը հայտնել է, որ Շուշի–Քարինտակ խաչմերուկի հատվածում քաղաքացիական հագուստով մի խումբ ադրբեջանցիներ, բնապահպանական պատճառաբանությամբ, փակել են Ստեփանակերտ–Գորիս մայրուղին։

Արցախի տեղեկատվական շտաբի հրապարակման համաձայն՝

«Ակնհայտ է, որ Ադրբեջանն այս քայլով դիմում է սադրանքի՝ Հայաստանի և Արցախի միջև ցամաքային կապի ընդհատման և խաղաղ բնակչությանը հոգեբանական ահաբեկչության ենթարկելու համար»։

Այս դեպքը տեղի ունեցավ այն ժամանակահատվածում, երբ բնապահպանական հարցերը հայտնվել էին Արցախի շուրջ քաղաքական և հասարակական լարվածության կենտրոնում։

Հետևաբար, բնապահպանական մտահոգությունների իրական բնույթը, դրանց ներկայացման եղանակը և դրանց ուղեկցող գործողությունների նպատակները պետք է դիտարկվեն փաստերի, իրադարձությունների համատեքստի և անկախ գնահատման հիման վրա։

Բնապահպանությունը չպետք է դառնա քաղաքական ճնշման գործիք։

Եթե «բնապահպանական պահանջները» ներկայացվում են որպես ճանապարհների փակման և խաղաղ բնակչության բնականոն կյանքի խաթարման հիմնավորում, ապա անհրաժեշտ է քննության առնել՝ արդյոք դրանք իրականում ծառայում են բնության պահպանության նպատակին, թե օգտագործվում են քաղաքական ճնշում գործադրելու համար։

Բնության պաշտպանության գաղափարը չի կարող ծառայել մարդկանց ազատ տեղաշարժը սահմանափակելու, հումանիտար իրավիճակն ավելի ծանրացնելու կամ բնակչության նկատմամբ հոգեբանական ճնշում գործադրելու միջոց։

Բնապահպանական խնդիրները պետք է լուծվեն թափանցիկ, մասնագիտական և ստուգելի ընթացակարգերով, այլ ոչ թե խաղաղ բնակչության իրավունքների սահմանափակման հաշվին։

Արցախի բնական միջավայրի նկատմամբ իրականացվող լայնածավալ միջամտությունների վերաբերյալ հաղորդումները բարձրացնում են հիմնարար հարց. արդյո՞ք շինարարությունն ու ենթակառուցվածքների զարգացումը կատարվում են բնության պահպանության սկզբունքներին համապատասխան, թե՞ տնտեսական և քաղաքական նպատակները գերակայում են շրջակա միջավայրի պաշտպանության անհրաժեշտությանը։

Ճանապարհների, թունելների, օդանավակայանների և այլ կառույցների առկայությունն ինքնին չի կարող վկայել կայուն զարգացման մասին։ Եթե դրանց կառուցումն ուղեկցվում է անտառային տարածքների ոչնչացմամբ, կենդանական աշխարհի կենսամիջավայրերի մասնատմամբ և պատմական լանդշաֆտների խաթարմամբ, ապա այդ աշխատանքների բնապահպանական գինը պետք է դառնա հանրային և միջազգային վերահսկողության առարկա։

Ադրբեջանի իշխանություններից անհրաժեշտ է պահանջել հստակ, փաստարկված և ստուգելի պատասխաններ հետևյալ հարցերին.

Ի՞նչ տարածքներ են հատվել կամ էականորեն փոփոխվել։

Ի՞նչ ծավալի անտառային տարածքներ և բնական ռեսուրսներ են կորցվել։

Ի՞նչ բնապահպանական ազդեցության գնահատումներ են իրականացվել մինչև շինարարական աշխատանքների մեկնարկը։

Ի՞նչ տվյալներ կան վնասված էկոհամակարգերի, կենսաբազմազանության և հողային ծածկույթի փոփոխությունների վերաբերյալ։

Ի՞նչ միջոցներ են ձեռնարկվել պատճառված վնասը կանխելու, նվազեցնելու կամ վերականգնելու ուղղությամբ։

Ինչո՞ւ անկախ մասնագետներին և համապատասխան միջազգային կառույցներին հնարավորություն չի տրվել ուսումնասիրելու այդ տարածքները և ստուգելու ներկայացված տվյալները։

Այս հարցերի պատասխանները չեն կարող փոխարինվել ընդհանուր հայտարարություններով կամ շինարարական ծրագրերի վերաբերյալ քարոզչական հաղորդագրություններով։ Անհրաժեշտ են փաստեր, քարտեզագրում, արբանյակային պատկերների համեմատական վերլուծություն, տեղանքի մասնագիտական ուսումնասիրություններ և հրապարակային հաշվետվողականություն։

Բնապահպանական վնասը չի դադարում գոյություն ունենալ այն պատճառով, որ դրա մասին լռում են։ Այն չի անհետանում քաղաքական հայտարարությունների հետևում և չի դառնում ընդունելի միայն այն պատճառով, որ ներկայացվում է որպես տնտեսական զարգացում։

Եթե բնական միջավայրին հասցված վնասը հաստատվում է անկախ և գիտականորեն հիմնավորված ուսումնասիրություններով, ապա անհրաժեշտ է գնահատել դրա ծավալները, պատճառները, հնարավոր պատասխանատուներին և վերականգնման իրատեսական ուղիները։

Իսկ եթե առկա են դիտավորության, համակարգված ոչնչացման կամ այլ ծանր խախտումների վերաբերյալ հիմնավոր տվյալներ, դրանք պետք է դառնան պատշաճ իրավական քննության առարկա։

Անպատժելիությունը չպետք է դառնա բնության ոչնչացման համար պարարտ հող։

Բնապահպանական վնասների փաստագրումը պահանջում է ոչ միայն արձանագրել արդեն կատարվածը, այլև կանխել նոր վնասները, ապահովել տեղեկատվության թափանցիկությունը և ձևավորել պատասխանատվության իրական ու արդյունավետ մեխանիզմներ։

Միջազգային հանրության և մասնագիտական կառույցների պատասխանատվությունը

Արցախի բնական միջավայրի պահպանության հարցը չպետք է սահմանափակվի քաղաքական հայտարարություններով։ Անհրաժեշտ է, որ միջազգային բնապահպանական կազմակերպությունները, գիտական հաստատությունները, համապատասխան միջազգային կառույցներն ու անկախ փորձագետները հետևողականորեն ուսումնասիրեն հրապարակված տվյալները, նպաստեն փաստերի ստուգմանը և ապահովեն մասնագիտական գնահատումների իրականացումը։

Անհրաժեշտ է շարունակել արբանյակային մշտադիտարկումը։

Արբանյակային պատկերների համեմատական վերլուծությունը կարող է նպաստել անտառածածկ տարածքների փոփոխությունների, նոր ճանապարհների և շինարարական հրապարակների առաջացման, հողային ծածկույթի խաթարման ու բնական լանդշաֆտների փոփոխությունների բացահայտմանը։

Ժամանակային տարբեր հատվածներում արված արբանյակային պատկերների համադրումը հնարավորություն է տալիս արձանագրելու տարածքի արտաքին տեսքի փոփոխությունները, քարտեզագրելու հնարավոր վնասված հատվածները և որոշելու այն վայրերը, որոնք լրացուցիչ ուսումնասիրության կարիք ունեն։

Միևնույն ժամանակ, արբանյակային տվյալները պետք է համադրվեն տեղանքի ուսումնասիրությունների, գիտական մեթոդների և անկախ փորձագիտական գնահատումների հետ։

Միայն նման համապարփակ մոտեցումը կարող է ապահովել փաստերի հավաստիությունը և ստեղծել վնասների գնահատման ու պատասխանատվության հարցը բարձրացնելու ամուր հիմք։

Միջազգային կառույցներից պահանջվում է՝

Նպաստել Արցախի բնական միջավայրի վիճակի անկախ և մասնագիտական ուսումնասիրությանը։

Ապահովել անտառահատումների, հողերի դեգրադացման և կենսաբազմազանության փոփոխությունների պատշաճ փաստագրումը։

Պահանջել բնապահպանական ազդեցության գնահատումների և համապատասխան տվյալների հրապարակումը։

Ուսումնասիրել բնապահպանական վնասների և մշակութային ժառանգության պահպանության խնդիրների փոխկապակցվածությունը։

Աջակցել վնասների կանխարգելման, մեղմման և հնարավոր վերականգնման ծրագրերի մշակմանն ու իրականացմանը։

Առկա ապացույցների հիման վրա գնահատել միջազգային բնապահպանական իրավունքի կիրառելիությունը և համապատասխան պատասխանատվության մեխանիզմները։

Աջակցել անկախ մշտադիտարկման և հրապարակային հաշվետվողականության արդյունավետ մեխանիզմների ձևավորմանը։

Արցախի մշակութային ժառանգության օմբուդսմեն Հովիկ Ավանեսովը պահանջում է փաստագրում, թափանցիկություն և պատասխանատվություն։

Արցախի բնական միջավայրի պահպանությունը զուտ տեղական նշանակության խնդիր չէ։ Այն առնչվում է կենսաբազմազանության պաշտպանությանը, պատմական լանդշաֆտների պահպանությանը և ապագա սերունդների՝ առողջ ու անվտանգ միջավայրում ապրելու իրավունքին։

Բնության ոչնչացումը չի կարող արդարացվել քաղաքական նպատակահարմարությամբ, տնտեսական շահերով կամ ենթակառուցվածքային ծրագրերի անհրաժեշտությամբ։ Որևէ ծրագիր չի կարող համարվել կայուն, եթե դրա իրականացման ընթացքում անտեսվում են շրջակա միջավայրի պաշտպանության սկզբունքները, իսկ պատճառված վնասների իրական ծավալները մնում են չուսումնասիրված և չհրապարակված։

Արցախի բնական միջավայրի նկատմամբ իրականացված և շարունակվող խախտումները պետք է ուսումնասիրվեն, փաստագրվեն և գնահատվեն անկախ մասնագիտական չափանիշներով։ Հաստատված վնասների դեպքում անհրաժեշտ է պահանջել դրանց կանխարգելում, հնարավոր վերականգնում և իրավական պատասխանատվության հարցի պատշաճ քննություն։

Արցախի բնական հարստությունների, անտառների, կենդանական ու բուսական աշխարհի և պատմական լանդշաֆտների պահպանությունը պետք է դիտարկվի որպես բնապահպանական, մշակութային և միջազգային պատասխանատվության կարևորագույն խնդիր։

Անհրաժեշտ է ոչ միայն արձանագրել բնությանը հասցված վնասները, այլև ապահովել դրանց անկախ ուսումնասիրությունը, կանխել հետագա կորուստները և հասնել այն բանին, որ բնապահպանական խախտումները չմնան անպատասխան։

Բնությունը չի ճանաչում քաղաքական սահմաններ։

Անտառների կորուստը չի սահմանափակվում մեկ սերնդի ժամանակով։

Կենսաբազմազանության ոչնչացումը կարող է անդառնալի հետևանքներ ունենալ։

Իսկ պատասխանատվության բացակայությունը մեծացնում է նման վնասների կրկնության վտանգը։

Առաջին մասը կարող եք կարդալ այստեղ։