Արցախում Ադրբեջանի կողմից իրականացվող էկոցիդը․ մաս առաջին-2020 թ․

Կենսաբազմազանության մասին կոնվենցիայի կողմերի 17-րդ համաժողովի COP17-ի ընդառաջ՝ Արցախի մշակութային ժառանգության օմբուդսմենի գրասենյակը նախաձեռնում է հրապարակումների շարք, որի նպատակն է միջազգային հանրության ուշադրությունը հրավիրել Արցախում Ադրբեջանի կողմից իրականացված և շարունակվող բնապահպանական հանցագործությունների՝ էկոցիդի դրսևորումների վրա, փաստագրել դրանց հետևանքները և բարձրացնել պատասխանատվության ու արդարության հարցը։

Արցախի բնության, անտառների, կենսաբազմազանության և բնական էկոհամակարգերի նկատմամբ իրականացված ոտնձգությունները չեն կարող դիտարկվել առանձին՝ Ադրբեջանի վարած ռազմական և քաղաքական ընդհանուր քաղաքականությունից դուրս։ Բնական միջավայրի ոչնչացումը, անտառային հրդեհների առաջացումը և տարածումը, ինչպես նաև դրանց հետևանքով քաղաքացիական բնակչության կյանքի ու առողջության համար ստեղծված վտանգները պահանջում են համակողմանի, փաստահեն և միջազգային իրավունքի սկզբունքներին համապատասխան քննություն։

2020 թվականի սեպտեմբերի 27-ին թուրք-ադրբեջանական ռազմական դաշինքը լայնածավալ պատերազմ սանձազերծեց Արցախի դեմ։ Պատերազմի ընթացքում թիրախավորվեցին քաղաքացիական ենթակառուցվածքները, մշակութային

ժառանգության հուշարձանները և խաղաղ բնակչությունը։ Սակայն ռազմական ագրեսիայի հետևանքները չսահմանափակվեցին մարդկային կորուստներով, բնակավայրերի ավերածություններով ու մշակութային արժեքների ոչնչացմամբ։ Զուգահեռաբար ծանր հարվածի տակ հայտնվեց նաև Արցախի բնական միջավայրը, այդ թվում՝ անտառային տարածքները և դրանցում ձևավորված էկոհամակարգերը։

2020 թվականի նոյեմբերի 2-ին Արցախի մարդու իրավունքների պաշտպանի հրապարակած տեղեկությունների համաձայն՝ նախնական տվյալներով հրդեհվել էր արդեն շուրջ 1815 հեկտար անտառածածկ տարածք։ Միաժամանակ տարբեր վայրերում հրդեհները շարունակվում էին, և արձանագրվում էր դրանց ընդգրկման արագ ընդլայնման միտում։

Հրդեհված անտառների ծավալն ու աշխարհագրական ընդգրկվածությունը վկայում էին բնապահպանական լուրջ վտանգի մասին։ Արցախի բնակչությունը կանգնած էր բնապահպանական աղետի սպառնալիքի առաջ, որը վտանգում էր տարածաշրջանի էկոլոգիական հավասարակշռությունը և կարող էր երկարաժամկետ բացասական հետևանքներ ունենալ մարդկանց կյանքի, առողջության ու կենսապայմանների համար։

Անտառային հրդեհների հետևանքները չեն սահմանափակվում այրված ծառերով և ոչնչացված բուսածածկով։ Դրանք հանգեցնում են կենդանիների բնական միջավայրի կորստի, խաթարում կենսաբազմազանությունը, նպաստում հողերի դեգրադացմանը, մեծացնում էրոզիայի վտանգը և կարող են երկար տարիներով խաթարել էկոհամակարգերի բնական վերականգնման գործընթացները։ Հատկապես վտանգավոր են այն դեպքերը, երբ հրդեհները տարածվում են այնպիսի վայրերում, որտեղ ռազմական գործողությունների հետևանքով խաղաղ բնակչությունը ստիպված է լինում ապաստան փնտրել անտառներում։

Արցախի մարդու իրավունքների պաշտպանի հրապարակման մեջ ընդգծվում էր նաև, որ ադրբեջանական զինված ուժերի կողմից նման մեթոդների կիրառումը կարող էր նպատակ ունենալ վնասելու անտառներում ապաստանած քաղաքացիական բնակչությանը։ Այս հանգամանքը խնդրին հաղորդում էր ոչ միայն բնապահպանական, այլև մարդասիրական նշանակություն՝ այն դարձնելով մարդու իրավունքների պաշտպանության կարևորագույն ոլորտներից մեկը։

Նույն թվականի նոյեմբերին Հայաստանի և Արցախի Հանրապետությունների մարդու իրավունքների պաշտպանները հրապարակեցին համատեղ զեկույց՝ Արցախում ադրբեջանական զինված ուժերի կողմից հրկիզող, քիմիական տարրեր պարունակող զինամթերքի, հնարավոր է՝ սպիտակ ֆոսֆորի կիրառման վերաբերյալ։

2022 թվականի դեկտեմբերի 9-ին Արցախի Հանրապետության դատախազությունը հայտարարեց, որ Ադրբեջանի կողմից 2020 թվականի պատերազմի ընթացքում ֆոսֆորային զենքի կիրառության փաստը, բազմաթիվ հայտարարություններից ու տեսանյութերից բացի, հաստատվել էր նաև փորձագիտական եզրակացությամբ։

Այս հանգամանքները պահանջում են հետևողական մասնագիտական ուսումնասիրություն՝ զինամթերքի տեսակի, կիրառման վայրերի, պատճառված վնասների և շրջակա միջավայրի վրա ունեցած ազդեցության հստակ գնահատման նպատակով։ Միաժամանակ անհրաժեշտ է ապահովել համապատասխան ապացույցների պահպանումը, անկախ փորձագիտական գնահատումը և միջազգային իրավասու կառույցների կողմից դրանց պատշաճ քննությունը։

Արցախի բնության նկատմամբ ռազմական գործողությունների ընթացքում հասցված վնասները պետք է գնահատվեն ոչ միայն որպես առանձին հրդեհների կամ տեղային ավերածությունների հետևանքներ, այլև որպես տարածաշրջանի բնական միջավայրի, կենսաբազմազանության և բնակչության անվտանգությանը սպառնացող գործողությունների ամբողջություն։ Յուրաքանչյուր նման դեպք պահանջում է պատասխանել հիմնարար հարցերին՝ ինչ է ոչնչացվել, ինչ միջոցներով, ինչ հետևանքներով և ով է պատասխանատու պատճառված վնասի համար։

Ադրբեջանի իշխանությունները չեն կարող անտեսել Արցախի բնական միջավայրին հասցված վնասների վերաբերյալ փաստերը, իսկ միջազգային հանրությունը չպետք է բնապահպանական խնդիրները ստորադասի քաղաքական նպատակահարմարությանը։ Եթե միջազգային կառույցներն իրենց առաջնահերթություններից են հռչակում կենսաբազմազանության պահպանումը, կլիմայական դիմակայունությունը և բնության պաշտպանությունը, ապա այդ սկզբունքները պետք է գործեն նաև այն տարածքներում, որտեղ բնապահպանական խնդիրները կապված են պատերազմի, ռազմական բռնության և բնակչության հարկադիր տեղահանման հետ։

Հատկապես անընդունելի է, երբ բնապահպանական պատասխանատվության մասին բարձրաձայնող պետությունը միաժամանակ չի ապահովում իր կողմից բռնազավթված տարածքներում տեղի ունեցած վնասների թափանցիկ, անկախ և ստուգելի քննությունը։ Բնության պահպանությունը չի կարող վերածվել ընտրովի օրակարգի, որի շրջանակում մի տարածքի էկոլոգիական խնդիրները համարվում են միջազգային նշանակության հարց, իսկ մյուս տարածքի անտառների այրումը, կենսամիջավայրերի ոչնչացումը և հնարավոր ռազմական հանցագործությունների բնապահպանական հետևանքները մնում են անտեսված։

Արցախի անտառների և բնական միջավայրի նկատմամբ արձանագրված վնասները պետք է դիտարկվեն նաև մարդու իրավունքների պաշտպանության համատեքստում։ Առողջ և անվտանգ շրջակա միջավայրի իրավունքը չի կարող կախված լինել բնակչության քաղաքական կարգավիճակից, էթնիկ պատկանելությունից կամ տվյալ տարածքի նկատմամբ միջազգային քաղաքական վերաբերմունքից։ Արցախի բնակչության անվտանգությունը, բնական միջավայրի պահպանությունը և մշակութային ժառանգության պաշտպանությունը փոխկապակցված խնդիրներ են, որոնց նկատմամբ անտարբերությունը խորացնում է արդեն իսկ առկա հումանիտար հետևանքները։

Միաժամանակ անհրաժեշտ է ընդգծել, որ բնապահպանական վնասների փաստագրումը պետք է իրականացվի առավելագույն ճշգրտությամբ։ Հրդեհված տարածքների չափերը, վնասված էկոհամակարգերը, զինամթերքի կիրառման վերաբերյալ տվյալները և հնարավոր երկարաժամկետ հետևանքները պետք է հիմնավորվեն արբանյակային պատկերներով, տեղանքի լուսանկարներով ու տեսանյութերով, փորձագիտական եզրակացություններով և այլ ստուգելի ապացույցներով։ Իրավական գնահատականները պետք է հիմնվեն ապացուցված փաստերի և կիրառելի միջազգային իրավունքի նորմերի վրա։ Միայն այսպիսի մոտեցումը կարող է ապահովել փաստերի արժանահավատությունը, կանխել դրանց աղավաղումը և հիմք ստեղծել պատասխանատվության մեխանիզմների գործարկման համար։

Ադրբեջանի կողմից Արցախում իրականացված ռազմական գործողությունների բնապահպանական հետևանքները չեն կարող անհետանալ ժամանակի ընթացքում կամ մոռացության մատնվել քաղաքական հայտարարությունների ներքո։ Ոչնչացված անտառը, այրված հողը, խաթարված կենսամիջավայրը և մարդկանց առողջությանն սպառնացող վտանգները պահանջում են ոչ միայն փաստագրում, այլև վնասների գնահատում, մեղավորների պատասխանատվության հարցի քննություն և անհրաժեշտության դեպքում վերականգնման միջոցառումների իրականացում։

COP17-ի նախաշեմին միջազգային հանրությանը պետք է ուղղել հստակ ուղերձ․ կենսաբազմազանության պաշտպանությունը չի կարող լինել ընտրովի, իսկ բնության դեմ գործված ենթադրյալ հանցագործությունները՝ անպատժելի։ Եթե համաշխարհային բնապահպանական օրակարգը հավակնում է լինել համընդհանուր, ապա այն պարտավոր է ուշադրություն դարձնել նաև պատերազմական գործողությունների հետևանքով վնասված էկոհամակարգերին՝ անկախ դրանց աշխարհագրական դիրքից և քաղաքական համատեքստից։

Արցախի մշակութային ժառանգության օմբուդսմենի գրասենյակը շարունակելու է փաստագրել Արցախի բնական և մշակութային միջավայրին հասցված վնասները, հանրայնացնել հաստատված տվյալները և հետևողականորեն բարձրացնել միջազգային պատասխանատվության հարցը։ Այս հրապարակումների շարքի նպատակը միայն անցյալի դեպքերը հիշեցնելը չէ։ Այն նաև կոչ է՝ կանխելու նոր ավերածությունները, պահպանելու ապացույցները և ապահովելու, որ Արցախի բնության ու բնակչության դեմ ուղղված գործողությունները չմնան միջազգային ուշադրությունից դուրս։

Արցախի բնությունը լուռ վկա չէ․ այն ոչնչացված կենսամիջավայրերի, այրված անտառների և խաթարված էկոհամակարգերի միջոցով արձանագրում է պատերազմի հետևանքները։ Այդ վկայությունները պետք է ուսումնասիրվեն, պահպանվեն և դառնան արդարության հասնելու գործընթացի անբաժանելի մասը։

Հովիկ Ավանեսով

Արցախի մշակութային ժառանգության օմբուդսմեն